TET/TAT

(All Information - Prelims & Mains)

GSET

(Gujarat State Eligibility Test)

UGC NET

(National Eligibility Test)

CSIR UGC NET

(National Eligibility Test)

GPSC

(Gujarat Public Service Commission)

Std.11&12

(NEET)

Constitution

Maths-Reasoning

Maths Reasoning

એક વ્યક્તિ પાસે એક રૂપિયાની, પાંચ રૂપિયાની અને દસ રૂપિયાની સરખી (સંખ્યામાં નોટો છે.) જો બધાનું મુલ્ય 480 રૂા. થતું હોય તો. વ્યક્તિ પાસે કુલ નોટો કેટલી હશે? 

(A) 30 (C) 60 (B) 45 (D) 90

ગણતરી:

ધારો કે દરેક પ્રકારની (એક રૂપિયાની, પાંચ રૂપિયાની અને દસ રૂપિયાની) નોટોની સંખ્યા 'x' છે.

એક રૂપિયાની નોટોનું મૂલ્ય = 1 * x = x રૂા.

પાંચ રૂપિયાની નોટોનું મૂલ્ય = 5 * x = 5x રૂા.

દસ રૂપિયાની નોટોનું મૂલ્ય = 10 * x = 10x રૂા.

કુલ મૂલ્ય 480 રૂા. છે, તેથી:

x + 5x + 10x = 480

16x = 480

x = 480 / 16

x = 30

તેથી, દરેક પ્રકારની 30 નોટો છે.

વ્યક્તિ પાસે કુલ નોટો = એક રૂપિયાની નોટો + પાંચ રૂપિયાની નોટો + દસ રૂપિયાની નોટો

કુલ નોટો = 30 + 30 + 30

કુલ નોટો = 90

વિકલ્પ (D) 90 સાચો જવાબ છે.

મૂળભૂત અધિકારો, રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો અને મૂળભૂત ફરજો

મૂળભૂત અધિકારો

અનુચ્છેદ 21(A): શિક્ષણનો અધિકાર (Right to Education)

આ અનુચ્છેદ મૂળ બંધારણનો ભાગ ન હતો. તેને 86મા બંધારણીય સુધારા, 2002 દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સુધારો "સર્વ શિક્ષા અભિયાન" જેવી રાષ્ટ્રીય મુહિમનું પરિણામ હતું, જેનો હેતુ શિક્ષણને સાર્વત્રિક બનાવવાનો હતો.

• વયજૂથ અને શિક્ષણ સ્તર: આ અધિકાર 6 થી 14 વર્ષના બાળકોને પ્રાથમિક શિક્ષણ (ધોરણ 1 થી 8) મફત અને ફરજિયાતપણે આપવાની જોગવાઈ કરે છે. તે ઉચ્ચ શિક્ષણ (હાઈસ્કૂલ કે કોલેજ) માટે લાગુ પડતો નથી.
• અમલીકરણ:
  • આ અધિકારને લાગુ કરવા માટે સંસદે RTE (Right to Education) એક્ટ, 2009 પસાર કર્યો, જે 1 એપ્રિલ, 2010 થી સમગ્ર ભારતમાં લાગુ થયો.
  • ગુજરાતમાં, આ કાયદો 18 ફેબ્રુઆરી, 2012 થી અમલમાં આવ્યો.
• આવક મર્યાદા: RTE હેઠળ ખાનગી શાળાઓમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે, પરિવારની વાર્ષિક આવક ₹6 લાખથી ઓછી હોવી જોઈએ. સરકાર દ્વારા નિર્ધારિત ફી (દા.ત. ₹15,000) સરકાર ચૂકવે છે, જ્યારે બાકીની રકમ વાલીએ ભરવાની રહે છે.

અનુચ્છેદ 22: ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ

આ અનુચ્છેદ વ્યક્તિને મનસ્વી ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ આપે છે.

• અટકાયત (Detention) vs. ધરપકડ (Arrest):
  • અટકાયત: જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની હાજરીથી ગુનો થવાની સંભાવના હોય, ત્યારે તેને સાવચેતીના ભાગરૂપે અટકાવવામાં આવે છે. જેમ કે, આંદોલનકારીઓને ગાંધીનગર જતા રોકવા. તેમાં કોઈ ગુનો થયેલો હોતો નથી.
  • ધરપકડ: જ્યારે કોઈ વ્યક્તિએ ગુનો કર્યો હોય, ગુનામાં સંડોવાયેલ હોય, અથવા ગુનો કરવા જઈ રહ્યો હોય, ત્યારે તેને પકડવામાં આવે છે.

રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (Directive Principles of State Policy DPSP)

રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો

(Directive Principles of State Policy DPSP)

ભારતીય બંધારણના ભાગ IV, અનુચ્છેદ 36 થી 51 માં સમાવિષ્ટ રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (Directive Principles of State Policy - DPSP) નું ઊંડાણપૂર્વક માહિતી અહી રજૂ કરેલ છે. આ સિદ્ધાંતો રાજ્ય માટે નૈતિક અને રાજકીય માર્ગદર્શિકા તરીકે કાર્ય કરે છે, જેનો ઉદ્દેશ ભારતમાં એક કલ્યાણકારી રાજ્ય (Welfare State) ની સ્થાપના કરવાનો અને સામાજિક તથા આર્થિક લોકતંત્રને મજબૂત કરવાનો છે. આ સિદ્ધાંતો અદાલતો દ્વારા અમલપાત્ર નથી (Non-justiciable), પરંતુ દેશના શાસનમાં મૂળભૂત ગણાય છે. તેમનો બંધારણીય સ્ત્રોત ભારતીય શાસન અધિનિયમ, 1935 અને આયરલેન્ડના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યો છે. ડૉ. બી.આર. આંબેડકરે આ સિદ્ધાંતોને બંધારણનું "વિશિષ્ટ લક્ષણ" ગણાવ્યું છે, જ્યારે ગ્રેનવિલ ઓસ્ટિને તેને "બંધારણનો આત્મા" કહ્યો છે. આ દસ્તાવેજમાં દરેક અનુચ્છેદની વિગતવાર જોગવાઈઓ, સંબંધિત બંધારણીય સુધારાઓ અને તેમના વ્યવહારિક અમલીકરણના ઉદાહરણોનું વ્યાપક સંશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.

DPSP: પરિચય અને મુખ્ય ઉદ્દેશ

રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો એ બંધારણના ઘડવૈયાઓ દ્વારા નિર્ધારિત આદર્શો અને લક્ષ્યોનો સમૂહ છે, જે રાજ્યને તેની નીતિઓ અને કાયદાઓ ઘડતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવા માટે સૂચવવામાં આવ્યા છે. આ સિદ્ધાંતો રાજ્યની ફરજો દર્શાવે છે અને ભારતના ભવિષ્ય માટે બંધારણના ઘડવૈયાઓની દ્રષ્ટિ રજૂ કરે છે.

મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો

1. કલ્યાણકારી રાજ્યની સ્થાપના (Establishment of a Welfare State):

• DPSP નો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ બ્રિટિશ શાસન હેઠળના 'પોલીસ રાજ્ય' (જેનો હેતુ માત્ર સુરક્ષા પ્રદાન કરવાનો હતો) ને બદલે એક 'કલ્યાણકારી રાજ્ય'ની સ્થાપના કરવાનો છે.

• આ રાજ્ય નાગરિકોના કલ્યાણ અને વિકાસ માટે સક્રિયપણે કાર્ય કરે છે.

2. સામાજિક અને આર્થિક લોકતંત્ર (Social and Economic Democracy):

• જ્યારે બંધારણનો ભાગ III (મૂળભૂત અધિકારો) રાજનૈતિક લોકતંત્રની સ્થાપના કરે છે, ત્યારે ભાગ IV (DPSP) નો ઉદ્દેશ સામાજિક અને આર્થિક લોકતંત્ર સ્થાપિત કરવાનો છે.

• આ સિદ્ધાંતો સામાજિક અને આર્થિક સમાનતા સ્થાપિત કરવા, આવકની અસમાનતા ઘટાડવા અને સંપત્તિના કેન્દ્રીકરણને રોકવા પર ભાર મૂકે છે.

બંધારણીય સ્ત્રોત અને ન્યાયિક પ્રકૃતિ

DPSP ના સિદ્ધાંતો ભારતીય બંધારણમાં બે મુખ્ય સ્ત્રોતોમાંથી પ્રેરિત છે.

સ્ત્રોતનો પ્રકાર	વિવરણ
આંતરિક સ્ત્રોત	ભારતીય શાસન અધિનિયમ, 1935 (જેમાં 'Instrument of Instructions' નો સમાવેશ થતો હતો)
બાહ્ય સ્ત્રોત	આયરલેન્ડનું બંધારણ (આયરીશ બંધારણ)

મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties)

 

મૂળભૂત ફરજો

મૂળ બંધારણમાં ગેરહાજર, આ ફરજોને ૧૯૭૬માં ૪૨મા સુધારા દ્વારા સરદાર સ્વર્ણસિંહ સમિતિની ભલામણોના આધારે ભાગ ૪-ક અને અનુચ્છેદ ૫૧-ક હેઠળ ઉમેરવામાં આવી હતી. આ ફરજોનો સ્ત્રોત પૂર્વ સોવિયત સંઘ (યુએસએસઆર) છે. શરૂઆતમાં ૧૦ ફરજો હતી, અને ૨૦૦૨માં ૮૬મા સુધારા દ્વારા ૧૧મી ફરજ (શિક્ષણ સંબંધિત) ઉમેરવામાં આવી. આ ફરજો માત્ર ભારતીય નાગરિકોને જ લાગુ પડે છે અને તે ગેર-ન્યાયિક છે, એટલે કે અદાલતો દ્વારા તેનો સીધો અમલ કરાવી શકાતો નથી. જોકે, સંસદ કાયદા દ્વારા તેના અમલીકરણ માટે જોગવાઈ કરી શકે છે, જે વર્મા સમિતિ (૧૯૯૯) દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું.અહી સ્વર્ણસિંહ સમિતિની અસ્વીકૃત ભલામણો, ફરજોની વિગતવાર સૂચિ, તેની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ, મહત્વ અને તેની સામેની ટીકાઓની માહિતી પણ આપવામાં આવેલી છે.

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને બંધારણીય સમાવેશ

ભારતીય બંધારણના ઘડવૈયાઓએ મૂળ બંધારણમાં નાગરિકો માટે મૂળભૂત ફરજોનો સમાવેશ કર્યો ન હતો. તેમને એવું લાગતું હતું કે નાગરિકો સ્વયં-શિસ્ત દ્વારા પોતાની ફરજોનું પાલન કરશે. જોકે, ૧૯૭૫-૭૭ દરમિયાન લાદવામાં આવેલી રાષ્ટ્રીય કટોકટી (Emergency) બાદ, તત્કાલીન ઇન્દિરા ગાંધી સરકારને લાગ્યું કે નાગરિકોને તેમના અધિકારોની સાથે સાથે તેમની ફરજોનું પણ ભાન કરાવવું જરૂરી છે.

આ ઉદ્દેશ્ય સાથે, બંધારણમાં મૂળભૂત ફરજો ઉમેરવા માટે નીચે મુજબના પગલાં લેવામાં આવ્યા:

• પ્રેરણા સ્ત્રોત: મૂળભૂત ફરજોનો ખ્યાલ પૂર્વ સોવિયત સંઘ (યુએસએસઆર/રશિયા)ના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યો છે.

• બંધારણીય સુધારો: આ ફરજોને ૪૨મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, ૧૯૭૬ દ્વારા બંધારણમાં ઉમેરવામાં આવી. આ સુધારાને 'મીની બંધારણ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

• નવો ભાગ અને અનુચ્છેદ: ફરજોના સમાવેશ માટે બંધારણમાં એક નવો ભાગ, ભાગ ૪-ક (Part IV-A), અને એક નવો અનુચ્છેદ, અનુચ્છેદ ૫૧-ક (Article 51-A), ઉમેરવામાં આવ્યો.

હાલમાં, ભારત અને જાપાન એવા મુખ્ય લોકશાહી દેશો છે જેમના બંધારણમાં નાગરિકો માટે મૂળભૂત ફરજોનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે. સામ્યવાદી દેશો જેવા કે ચીન, રશિયા, વિયેતનામ વગેરેના બંધારણમાં મૂળભૂત ફરજો સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે, જ્યારે અમેરિકા જેવા મૂડીવાદી દેશોના બંધારણમાં તેનો અભાવ હોય છે.

સરદાર સ્વર્ણસિંહ સમિતિની ભૂમિકા

૧૯૭૬માં, કોંગ્રેસ સરકારે મૂળભૂત ફરજો અંગે ભલામણો કરવા માટે સરદાર સ્વર્ણસિંહની અધ્યક્ષતામાં એક સમિતિની રચના કરી. આ સમિતિએ બંધારણમાં મૂળભૂત ફરજોનું એક અલગ પ્રકરણ ઉમેરવાની ભલામણ કરી.

મુખ્ય ભલામણો અને પરિણામ:

• સમિતિએ કુલ આઠ મૂળભૂત ફરજોની ભલામણ કરી હતી.

• સરકારે આ આઠ ભલામણોનો સ્વીકાર કર્યો અને પોતાની રીતે બે વધુ ફરજો ઉમેરી, આમ કુલ ૧૦ મૂળભૂત ફરજોને ૪૨મા સુધારા દ્વારા બંધારણમાં સ્થાન મળ્યું.

• મહત્વપૂર્ણ છે કે સમિતિની બધી ભલામણોનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો ન હતો.

અસ્વીકૃત થયેલી મુખ્ય ભલામણો: સ્વર્ણસિંહ સમિતિની કેટલીક ભલામણોને સરકારે નકારી કાઢી હતી, જે નીચે મુજબ છે:

1. કર ભરવાની ફરજ: સમિતિએ સૂચવ્યું હતું કે કર (Tax) ચૂકવવો એ નાગરિકની મૂળભૂત ફરજ હોવી જોઈએ.

2. દંડનીય જોગવાઈ: ફરજોનું પાલન ન કરનાર નાગરિક પર સંસદ કાયદા દ્વારા દંડ અથવા સજા લાદી શકે તેવી જોગવાઈ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી.

3. અદાલતી પડકાર પર પ્રતિબંધ: સમિતિએ સૂચવ્યું હતું કે ફરજોના ઉલ્લંઘન બદલ લાદવામાં આવેલી સજાને કોઈ પણ અદાલતમાં પડકારી શકાશે નહીં.

આ ત્રણેય ભલામણોનો અસ્વીકાર કરવામાં આવ્યો, જેના કારણે મૂળભૂત ફરજો મુખ્યત્વે ગેર-ન્યાયિક અને સ્વૈચ્છિક પ્રકૃતિની બની રહી.

૧૧ મૂળભૂત ફરજોની યાદી (અનુચ્છેદ ૫૧-ક)

હાલમાં બંધારણમાં કુલ ૧૧ મૂળભૂત ફરજો છે. ૧૧મી ફરજ ૮૬મા બંધારણીય સુધારા, ૨૦૦૨ દ્વારા ઉમેરવામાં આવી હતી.

ક્રમ	અનુચ્છેદ	ફરજ	સ્મૃતિ સંકેત
૧	૫૧-ક (a)	બંધારણનું પાલન કરવું અને તેના આદર્શો, સંસ્થાઓ, રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો.	A for આદર
૨	૫૧-ક (b)	આઝાદી માટેની આપણી રાષ્ટ્રીય લડતને પ્રેરણા આપનારા ઉમદા આદર્શોને હૃદયમાં સ્થાન આપવું અને તેનું પાલન કરવું.	B for By the Heart
૩	૫૧-ક (c)	ભારતના સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતાનું સમર્થન અને રક્ષણ કરવું.	C for સાર્વભૌમ
૪	૫૧-ક (d)	દેશનું રક્ષણ કરવું અને જ્યારે પણ જરૂર પડે ત્યારે રાષ્ટ્રીય સેવા કરવી.	D for દેશ / ડિફેન્સ
૫	૫૧-ક (e)	ધાર્મિક, ભાષાકીય અને પ્રાદેશિક અથવા સાંપ્રદાયિક ભેદભાવોથી પર રહીને, ભારતના તમામ લોકોમાં સુમેળ અને સમાન ભાઈચારાની ભાવના કેળવવી. સ્ત્રીઓના ગૌરવને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રથાઓનો ત્યાગ કરવો.	E for એનિમી (દુશ્મનાવટ) નહીં અને ઇ-સ્ત્રી
૬	૫૧-ક (f)	આપણી સંયુક્ત સંસ્કૃતિના ભવ્ય વારસાનું જતન કરવું.	F for ફોર્ટ (કિલ્લો/વારસો)
૭	૫૧-ક (g)	જંગલો, તળાવો, નદીઓ અને વન્યજીવો સહિત કુદરતી પર્યાવરણનું રક્ષણ અને સુધારણા કરવી.	G for ગ્રીન (પર્યાવરણ)
૮	૫૧-ક (h)	વૈજ્ઞાનિક અભિગમ, માનવતાવાદ અને જિજ્ઞાસા તથા સુધારાની ભાવના કેળવવી.	H for હ્યુમનિટી (માનવતાવાદ)
૯	૫૧-ક (i)	જાહેર મિલકતનું રક્ષણ કરવું અને હિંસાનો ત્યાગ કરવો.	I for ઇન્કમ (જાહેર મિલકત) અને અહિંસા
૧૦	૫૧-ક (j)	રાષ્ટ્ર સતત પ્રગતિ અને સિદ્ધિના ઉચ્ચ શિખરો સર કરે તે માટે વ્યક્તિગત અને સામૂહિક પ્રવૃત્તિના તમામ ક્ષેત્રોમાં શ્રેષ્ઠતા (જશ) હાંસલ કરવા પ્રયત્ન કરવો.	J for જશ (શ્રેષ્ઠતા)
૧૧	૫૧-ક (k)	૬ થી ૧૪ વર્ષની વયના બાળક (Kid)ને શિક્ષણની તકો પૂરી પાડવી. આ ફરજ માતાપિતા અથવા વાલીની રહેશે. (૮૬મા સુધારા, ૨૦૦૨ દ્વારા ઉમેરાયેલ).	K for કિડ (બાળક)

મૂળભૂત અધિકારો/હક (Fundamental Rights)

 ભારતીય બંધારણના મૂળભૂત અધિકારો

મૂળ બંધારણમાં સાત મૂળભૂત અધિકારો હતા, જેમાંથી સંપત્તિના અધિકારને ૪૪મા બંધારણીય સુધારા, ૧૯૭૮ દ્વારા દૂર કરી કાનૂની અધિકાર (અનુચ્છેદ ૩૦૦-ક) બનાવવામાં આવ્યો, જેના કારણે વર્તમાનમાં છ મૂળભૂત અધિકારો અમલમાં છે. આ અધિકારોની પ્રકૃતિ ન્યાયતંત્રમાં દાવાપાત્ર (Justiciable) છે, જેનો અર્થ છે કે તેના ઉલ્લંઘન બદલ નાગરિક અદાલતમાં જઈ શકે છે. જોકે, આ અધિકારો સંપૂર્ણ (Absolute) નથી અને તેના પર દેશની સુરક્ષા, જાહેર વ્યવસ્થા અને નૈતિકતા જેવી વાજબી મર્યાદાઓ લાદી શકાય છે. આ અધિકારોમાં સંસદ બંધારણના મૂળભૂત ઢાંચાને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના સુધારો કરી શકે છે. મોટાભાગના અધિકારો ભારતીય નાગરિકો અને વિદેશીઓ બંનેને ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ અનુચ્છેદ ૧૫, ૧૬, ૧૯, ૨૯ અને ૩૦ ફક્ત ભારતીય નાગરિકો માટે જ આરક્ષિત છે. અનુચ્છેદ ૧૨ (રાજ્યની વ્યાખ્યા) અને અનુચ્છેદ ૧૩ (કાયદાની સમજૂતી) થી શરૂ કરીને છ મુખ્ય અધિકારો—સમાનતા, સ્વતંત્રતા, શોષણ વિરુદ્ધ, ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, સાંસ્કૃતિક-શૈક્ષણિક અને બંધારણીય ઇલાજ—ની વિગતવાર જોગવાઈઓ, સુપ્રીમ કોર્ટના અર્થઘટન અને સંબંધિત બંધારણીય સુધારાઓની ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા.

બંધારણના આમુખમાં "વ્યક્તિની ગરિમા" જાળવવાનું આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું છે, જે મૂળભૂત હક્કો દ્વારા સુનિશ્ચિત થાય છે. આ હક્કો વિચાર, અભિવ્યક્તિ, વિશ્વાસ, ધર્મ અને ઉપાસનાની સ્વતંત્રતા તેમજ પ્રતિષ્ઠા અને સમાનતાના વચનને મૂર્ત સ્વરૂપ આપે છે.

ન્યાયાધીશ ગજેન્દ્રગડકરનું વિધાન: "મૂળભૂત અધિકારો બંધારણ દ્વારા આદેશ કરવામાં આવેલી લોકશાહી જીવન પદ્ધતિનો મજબૂત આધાર અને અવિભાજ્ય અંગ છે."

મૂળભૂત હક્કોનો ઐતિહાસિક વિકાસ

મૂળભૂત હક્કોનો ખ્યાલ આધુનિક યુગની દેન નથી, તેના મૂળ પ્રાચીન ભારતીય પરંપરા અને વૈશ્વિક ઐતિહાસિક ઘટનાઓમાં જોવા મળે છે.

પ્રાચીન ભારતમાં અધિકારોના મૂળ

• રામાયણ: જ્યારે ભગવાન રામ અને સીતાજી અયોધ્યા પાછા ફરે છે, ત્યારે એક ધોબી સીતાજી પર ટિપ્પણી કરે છે, પરંતુ તેને કોઈ સજા કરવામાં આવતી નથી. આ ઘટના "અભિવ્યક્તિની આઝાદી"ના તત્વનું સૂચન કરે છે.

• મહાભારત: મહાભારતમાં નાગરિકોના અધિકારોનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.

• ઋષિ વિશ્વામિત્ર: ઋષિ વિશ્વામિત્રએ એક એવા સમાજની સ્થાપના કરી હતી જે લોકશાહી પદ્ધતિ પર આધારિત હતો, જ્યાં ચૂંટણી દ્વારા રાજાની પસંદગી થતી હતી. જોકે, આ વ્યવસ્થા લાંબો સમય ટકી શકી ન હતી.

આધુનિક ઇતિહાસ અને મેગ્ના કાર્ટા

• મેગ્ના કાર્ટા (૧૨૧૫): મૂળભૂત હક્કોનો સૌપ્રથમ સ્પષ્ટ ખ્યાલ ઇંગ્લેન્ડમાં જોવા મળ્યો. ઇ.સ. ૧૨૧૫ માં, ઇંગ્લેન્ડના રાજા જોને બ્રિટનના નાગરિકોને કેટલાક હક્કો આપ્યા. આ અધિકારપત્રને "મેગ્ના કાર્ટા" તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો, જે લેટિન ભાષાનો શબ્દ છે. આ ઘટનાએ વિશ્વના અન્ય દેશોને તેમના નાગરિકોને અધિકારો આપવા માટે પ્રેરણા આપી.

ભારતના સ્વતંત્રતા આંદોલનમાં માંગ

• ૧૯૨૭, મદ્રાસ અધિવેશન: કોંગ્રેસના મદ્રાસ અધિવેશનમાં સૌપ્રથમ વખત મૂળભૂત હક્કો આપવા માટેનો ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો.

• ૧૯૨૮, નેહરુ રિપોર્ટ: સાયમન કમિશનના વિરોધમાં મોતીલાલ નેહરુ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા રિપોર્ટ, જેને ભારતીય બંધારણની "બ્લુપ્રિન્ટ" કહેવાય છે, તેમાં પણ મૂળભૂત હક્કોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.

• ૧૯૩૧, કરાચી અધિવેશન: સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલા આ અધિવેશનમાં મૂળભૂત હક્કોની સ્પષ્ટ માંગ કરવામાં આવી. આ માંગણીના પ્રસ્તાવનું પ્રારૂપ જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.

• ૧૯૪૫, તેજ બહાદુર સપ્રુ સમિતિ: આ સમિતિએ પણ ભારતીયો માટે મૂળભૂત અધિકારોની માંગણી કરી હતી.

અધિકારોનું વર્ગીકરણ અને સ્વરૂપ

અધિકારોને તેમની પ્રકૃતિ અને સ્ત્રોતના આધારે વિવિધ પ્રકારોમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.

અધિકારનો પ્રકાર	વર્ણન અને ઉદાહરણ
નૈસર્ગિક અધિકાર (Natural Rights)	આ અધિકારો પ્રકૃતિ દ્વારા અથવા કુદરતી રીતે દરેક મનુષ્યને જન્મથી જ મળે છે. આ માનવ અસ્તિત્વ માટે અનિવાર્ય છે. જેમ કે: આહાર, નિદ્રા, ભય અને મૈથુન. સુપ્રીમ કોર્ટે બાબા રામદેવના કેસમાં ઊંઘવાના અધિકારને જીવન જીવવાના અધિકારનો ભાગ ગણાવ્યો હતો.
મૂળભૂત અધિકાર (Fundamental Rights)	આ અધિકારો દેશના બંધારણ દ્વારા નાગરિકોને આપવામાં આવે છે. રાજ્ય સામાન્ય સંજોગોમાં આ અધિકારો છીનવી શકતું નથી, તેથી તેને "મૂળભૂત" કહેવાય છે. દા.ત. સમાનતાનો અધિકાર, સ્વતંત્રતાનો અધિકાર.
બંધારણીય અધિકાર (Constitutional Rights)	આ એવા અધિકારો છે જેનો ઉલ્લેખ બંધારણમાં છે, પરંતુ મૂળભૂત અધિકારોના પ્રકરણ (ભાગ-૩) માં નથી. દા.ત. મત આપવાનો અધિકાર.
કાનૂની અધિકાર (Legal Rights)	આ અધિકારો સંસદ દ્વારા બનાવેલા કાયદા હેઠળ પ્રાપ્ત થાય છે. દા.ત. સંપત્તિનો અધિકાર, જે હવે એક કાનૂની અધિકાર છે.