ભારતીય બંધારણના મૂળભૂત અધિકારો
મૂળ બંધારણમાં સાત મૂળભૂત અધિકારો હતા, જેમાંથી સંપત્તિના અધિકારને ૪૪મા બંધારણીય સુધારા, ૧૯૭૮ દ્વારા દૂર કરી કાનૂની અધિકાર (અનુચ્છેદ ૩૦૦-ક) બનાવવામાં આવ્યો, જેના કારણે વર્તમાનમાં છ મૂળભૂત અધિકારો અમલમાં છે. આ અધિકારોની પ્રકૃતિ ન્યાયતંત્રમાં દાવાપાત્ર (Justiciable) છે, જેનો અર્થ છે કે તેના ઉલ્લંઘન બદલ નાગરિક અદાલતમાં જઈ શકે છે. જોકે, આ અધિકારો સંપૂર્ણ (Absolute) નથી અને તેના પર દેશની સુરક્ષા, જાહેર વ્યવસ્થા અને નૈતિકતા જેવી વાજબી મર્યાદાઓ લાદી શકાય છે. આ અધિકારોમાં સંસદ બંધારણના મૂળભૂત ઢાંચાને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના સુધારો કરી શકે છે. મોટાભાગના અધિકારો ભારતીય નાગરિકો અને વિદેશીઓ બંનેને ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ અનુચ્છેદ ૧૫, ૧૬, ૧૯, ૨૯ અને ૩૦ ફક્ત ભારતીય નાગરિકો માટે જ આરક્ષિત છે. અનુચ્છેદ ૧૨ (રાજ્યની વ્યાખ્યા) અને અનુચ્છેદ ૧૩ (કાયદાની સમજૂતી) થી શરૂ કરીને છ મુખ્ય અધિકારો—સમાનતા, સ્વતંત્રતા, શોષણ વિરુદ્ધ, ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, સાંસ્કૃતિક-શૈક્ષણિક અને બંધારણીય ઇલાજ—ની વિગતવાર જોગવાઈઓ, સુપ્રીમ કોર્ટના અર્થઘટન અને સંબંધિત બંધારણીય સુધારાઓની ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા.
બંધારણના આમુખમાં "વ્યક્તિની ગરિમા" જાળવવાનું આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું છે, જે મૂળભૂત હક્કો દ્વારા સુનિશ્ચિત થાય છે. આ હક્કો વિચાર, અભિવ્યક્તિ, વિશ્વાસ, ધર્મ અને ઉપાસનાની સ્વતંત્રતા તેમજ પ્રતિષ્ઠા અને સમાનતાના વચનને મૂર્ત સ્વરૂપ આપે છે.
ન્યાયાધીશ ગજેન્દ્રગડકરનું વિધાન: "મૂળભૂત અધિકારો બંધારણ દ્વારા આદેશ કરવામાં આવેલી લોકશાહી જીવન પદ્ધતિનો મજબૂત આધાર અને અવિભાજ્ય અંગ છે."
મૂળભૂત હક્કોનો ઐતિહાસિક વિકાસ
મૂળભૂત હક્કોનો ખ્યાલ આધુનિક યુગની દેન નથી, તેના મૂળ પ્રાચીન ભારતીય પરંપરા અને વૈશ્વિક ઐતિહાસિક ઘટનાઓમાં જોવા મળે છે.
પ્રાચીન ભારતમાં અધિકારોના મૂળ
રામાયણ: જ્યારે ભગવાન રામ અને સીતાજી અયોધ્યા પાછા ફરે છે, ત્યારે એક ધોબી સીતાજી પર ટિપ્પણી કરે છે, પરંતુ તેને કોઈ સજા કરવામાં આવતી નથી. આ ઘટના "અભિવ્યક્તિની આઝાદી"ના તત્વનું સૂચન કરે છે.
મહાભારત: મહાભારતમાં નાગરિકોના અધિકારોનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.
ઋષિ વિશ્વામિત્ર: ઋષિ વિશ્વામિત્રએ એક એવા સમાજની સ્થાપના કરી હતી જે લોકશાહી પદ્ધતિ પર આધારિત હતો, જ્યાં ચૂંટણી દ્વારા રાજાની પસંદગી થતી હતી. જોકે, આ વ્યવસ્થા લાંબો સમય ટકી શકી ન હતી.
આધુનિક ઇતિહાસ અને મેગ્ના કાર્ટા
મેગ્ના કાર્ટા (૧૨૧૫): મૂળભૂત હક્કોનો સૌપ્રથમ સ્પષ્ટ ખ્યાલ ઇંગ્લેન્ડમાં જોવા મળ્યો. ઇ.સ. ૧૨૧૫ માં, ઇંગ્લેન્ડના રાજા જોને બ્રિટનના નાગરિકોને કેટલાક હક્કો આપ્યા. આ અધિકારપત્રને "મેગ્ના કાર્ટા" તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો, જે લેટિન ભાષાનો શબ્દ છે. આ ઘટનાએ વિશ્વના અન્ય દેશોને તેમના નાગરિકોને અધિકારો આપવા માટે પ્રેરણા આપી.
ભારતના સ્વતંત્રતા આંદોલનમાં માંગ
૧૯૨૭, મદ્રાસ અધિવેશન: કોંગ્રેસના મદ્રાસ અધિવેશનમાં સૌપ્રથમ વખત મૂળભૂત હક્કો આપવા માટેનો ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો.
૧૯૨૮, નેહરુ રિપોર્ટ: સાયમન કમિશનના વિરોધમાં મોતીલાલ નેહરુ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા રિપોર્ટ, જેને ભારતીય બંધારણની "બ્લુપ્રિન્ટ" કહેવાય છે, તેમાં પણ મૂળભૂત હક્કોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
૧૯૩૧, કરાચી અધિવેશન: સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલા આ અધિવેશનમાં મૂળભૂત હક્કોની સ્પષ્ટ માંગ કરવામાં આવી. આ માંગણીના પ્રસ્તાવનું પ્રારૂપ જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.
૧૯૪૫, તેજ બહાદુર સપ્રુ સમિતિ: આ સમિતિએ પણ ભારતીયો માટે મૂળભૂત અધિકારોની માંગણી કરી હતી.
અધિકારોનું વર્ગીકરણ અને સ્વરૂપ
અધિકારોને તેમની પ્રકૃતિ અને સ્ત્રોતના આધારે વિવિધ પ્રકારોમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.
મૂળભૂત હક્કોની પ્રકૃતિ
મૂળભૂત કેમ?: આ અધિકારો વ્યક્તિના જીવન માટે મૌલિક અને અનિવાર્ય હોવાથી બંધારણ દ્વારા આપવામાં આવ્યા છે. દેશની સર્વોચ્ચ સત્તા (સંસદ, રાષ્ટ્રપતિ) પણ સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં તેને છીનવી શકતી નથી.
સકારાત્મક અને નકારાત્મક પ્રકૃતિ:
નકારાત્મક: કેટલાક અધિકારો રાજ્યને અમુક કાર્યો કરતા રોકે છે. દા.ત. અનુચ્છેદ ૧૫ મુજબ રાજ્ય ધર્મ, જાતિ, લિંગના આધારે ભેદભાવ "નહીં કરે".
સકારાત્મક: કેટલાક અધિકારો રાજ્યને નાગરિકો માટે અમુક સુવિધાઓ પૂરી પાડવાની ફરજ પાડે છે. દા.ત. અનુચ્છેદ ૧૯ હેઠળ વાણી અને અભિવ્યક્તિની આઝાદી.
સંશોધનપાત્રતા: કેશવાનંદ ભારતી કેસ મુજબ, મૂળભૂત હક્કો બંધારણના "મૂળભૂત માળખા" (Basic Structure) નો ભાગ છે. સંસદ તેમાં સકારાત્મક સુધારા કરી શકે છે (જેમ કે અધિકારોનો વ્યાપ વધારવો), પરંતુ તેને નષ્ટ કરી શકતી નથી. સંસદ દ્વારા કરાયેલા કોઈપણ સુધારાનું સુપ્રીમ કોર્ટ ન્યાયિક પુનરાવલોકન કરી શકે છે.
મૂળભૂત હક્કો અને રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP)
સંપત્તિનો અધિકાર: સંપત્તિનો અધિકાર પહેલા મૂળભૂત અધિકાર હતો, પરંતુ તે સામાજિક કલ્યાણ અને સમાનતા (જે DPSP નો હેતુ છે) ના માર્ગમાં અવરોધ બનતો હતો. તેથી, તેને મૂળભૂત અધિકારમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યો.
મૂળભૂત અધિકારોનું સ્વરૂપ
ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસાં, એટલે કે નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો, જે બંધારણના ભાગ ૩ માં અનુચ્છેદ ૧૨ થી ૩૫ હેઠળ વર્ણવેલ છે.
મૂળભૂત અધિકારોની સંખ્યા અને ઉત્ક્રાંતિ
સ્ત્રોત: ભારતીય બંધારણમાં મૂળભૂત હક્કોની પ્રેરણા અમેરિકાના બંધારણમાંથી લેવામાં આવી છે.
સ્થાન: બંધારણના ભાગ ૩ ને "ભારતનો મેગ્ના કાર્ટા" કહેવામાં આવે છે.
સંખ્યા: મૂળ બંધારણમાં ૭ મૂળભૂત અધિકારો હતા. ૪૪મા બંધારણીય સુધારા (૧૯૭૮) દ્વારા "સંપત્તિના અધિકાર" ને દૂર કરવામાં આવતા હવે ૬ મૂળભૂત અધિકારો છે.
માત્ર ભારતીય નાગરિકો માટે: અનુચ્છેદ ૧૫, ૧૬, ૧૯, ૨૯ અને ૩૦ હેઠળ મળતા અધિકારો માત્ર ભારતના નાગરિકોને જ પ્રાપ્ત છે. કેટલાક મૂળભૂત અધિકારો ફક્ત ભારતના નાગરિકોને જ પ્રાપ્ત થાય છે, વિદેશીઓને નહીં. આ અપવાદરૂપ અનુચ્છેદો નીચે મુજબ છે:
અનુચ્છેદ ૧૫: ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ, લિંગ કે જન્મસ્થાનના આધારે ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ.
અનુચ્છેદ ૧૬: જાહેર નોકરીમાં સમાન તક.
અનુચ્છેદ ૧૯: વાણી અને અભિવ્યક્તિ સહિત છ પ્રકારની સ્વતંત્રતાઓ.
અનુચ્છેદ ૨૯: લઘુમતીઓના હિતોનું રક્ષણ (ભાષા, લિપિ, સંસ્કૃતિ).
અનુચ્છેદ ૩૦: લઘુમતીઓને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો અને વહીવટ કરવાનો અધિકાર.
નાગરિકો અને વિદેશીઓ બંને માટે: ઉપરોક્ત સિવાયના અન્ય મૂળભૂત અધિકારો ભારતમાં રહેતા તમામ વ્યક્તિઓને (નાગરિકો અને વિદેશીઓ) પ્રાપ્ત છે. ઉદાહરણ તરીકે, આતંકવાદી અજમલ કસાબને પણ અનુચ્છેદ ૨૨ હેઠળ ધરપકડ સામે રક્ષણનો અધિકાર મળ્યો હતો, કારણ કે તે અધિકાર 'વ્યક્તિ' (Person) ને લાગુ પડે છે, માત્ર 'નાગરિક' (Citizen) ને નહીં.
સંપત્તિના અધિકારમાં ફેરફાર:
મૂળભૂત રીતે અનુચ્છેદ ૩૧ હેઠળ સમાવિષ્ટ સંપત્તિનો અધિકાર એક મૂળભૂત અધિકાર હતો.
૪૪મા બંધારણીય સુધારા, ૧૯૭૮ દ્વારા, મોરારજી દેસાઈ સરકારના સમયમાં, આ અધિકારને મૂળભૂત અધિકારોની સૂચિમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યો.
હાલમાં, સંપત્તિનો અધિકાર અનુચ્છેદ ૩૦૦-ક (અથવા ૩૦૦-A) હેઠળ એક બંધારણીય/કાનૂની અધિકાર તરીકે સ્થાન ધરાવે છે.
મૂળભૂત અધિકારોની મુખ્ય વિશેષતાઓ
ન્યાયતંત્રમાં દાવાપાત્ર (Justiciable): જો કોઈ નાગરિકના મૂળભૂત અધિકારનું ઉલ્લંઘન થાય, તો તે ન્યાય મેળવવા માટે સીધા અદાલતમાં જઈ શકે છે. અદાલત આ અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે બંધાયેલી છે.
સંપૂર્ણ નથી (Not Absolute): મૂળભૂત અધિકારો અમર્યાદિત નથી. રાજ્ય દ્વારા દેશની સુરક્ષા, જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા અને અન્ય વાજબી કારણોસર તેના પર નિયંત્રણો લાદી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર દેશની એકતા અને અખંડિતતાને નુકસાન ન થાય તે રીતે મર્યાદાઓ છે.
પરિવર્તનશીલ (Amendable): સંસદ બંધારણીય સુધારા દ્વારા મૂળભૂત અધિકારોમાં ફેરફાર કરી શકે છે. જોકે, આ સુધારાઓ બંધારણના મૂળભૂત ઢાંચા (Doctrine of Basic Structure) ને નુકસાન પહોંચાડતા ન હોવા જોઈએ.
નાગરિકો અને વિદેશીઓ માટે ઉપલબ્ધતા: મોટાભાગના મૂળભૂત અધિકારો ભારતીય નાગરિકો તેમજ ભારતમાં રહેતા વિદેશી વ્યક્તિઓને પણ ઉપલબ્ધ છે.
મૂળભૂત અધિકારોની પૂર્વભૂમિકા: અનુચ્છેદ ૧૨ અને ૧૩
મૂળભૂત અધિકારોની શરૂઆત થાય તે પહેલાં, અનુચ્છેદ ૧૨ અને ૧૩ તેની પૃષ્ઠભૂમિ અને અમલીકરણ માટેનો પાયો નાખે છે.
અનુચ્છેદ ૧૨: રાજ્યની વ્યાખ્યા (Definition of State)
મૂળભૂત અધિકારો મુખ્યત્વે રાજ્યની વિરુદ્ધમાં નાગરિકોને પ્રાપ્ત થયેલા છે. તેથી, 'રાજ્ય' કોને ગણવું તે સ્પષ્ટ કરવું આવશ્યક છે. અનુચ્છેદ ૧૨ મુજબ 'રાજ્ય' માં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
ભારત સરકાર: કારોબારી (રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાન, મંત્રીમંડળ) અને ધારાકીય અંગ (સંસદ).
રાજ્ય સરકારો: દરેક રાજ્યની કારોબારી અને ધારાકીય અંગો.
સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ: પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓ.
અન્ય સત્તામંડળો: સરકારના નિયંત્રણ હેઠળની તમામ સરકારી કચેરીઓ, સંસ્થાઓ અને સત્તામંડળો (જેમ કે સરકારી કંપનીઓ જેમાં સરકારની ૫૦% થી વધુ હિસ્સેદારી હોય).
નોંધ: આ વ્યાખ્યામાં ન્યાયિક અંગ (Judiciary) નો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ નથી. સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા અનુસાર, જો કોઈ ખાનગી સંસ્થા રાજ્ય વતી કોઈ કાર્ય કરતી હોય, તો તે સમયગાળા માટે તેને પણ 'રાજ્ય' ની વ્યાખ્યામાં સમાવી શકાય છે.
અનુચ્છેદ ૧૩: કાયદાની સમજૂતી (Explanation of Law)
આ અનુચ્છેદ મૂળભૂત અધિકારોને સર્વોચ્ચતા બક્ષે છે. તે જણાવે છે કે કોઈપણ કાયદો જે મૂળભૂત અધિકારો સાથે અસંગત હોય અથવા તેને છીનવી લેતો હોય, તે અસંગતતાની હદ સુધી રદબાતલ ગણાશે.
અનુચ્છેદ ૧૩(૧): બંધારણ અમલમાં આવ્યા પહેલાના કાયદા (Pre-Constitutional Laws) જો મૂળભૂત અધિકારો સાથે ટકરાતા હોય, તો તે રદ ગણાશે.
અનુચ્છેદ ૧૩(૨): બંધારણ અમલમાં આવ્યા પછી રાજ્ય (સંસદ/વિધાનસભા) એવો કોઈ કાયદો બનાવી શકશે નહીં જે મૂળભૂત અધિકારોને છીનવી લે.
અનુચ્છેદ ૧૩(૩): 'કાયદો' શબ્દની વ્યાખ્યામાં સંસદ કે વિધાનમંડળ દ્વારા બનાવેલા સ્થાયી કાયદા, રાષ્ટ્રપતિ કે રાજ્યપાલ દ્વારા બહાર પાડેલા વટહુકમ, સરકારી નિયમો, વિનિયમો, અધિસૂચનાઓ તેમજ પ્રથા અને પરંપરાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
અનુચ્છેદ ૧૩(૪): ૨૪મા સુધારા, ૧૯૭૧ દ્વારા ઉમેરાયું, જે સ્પષ્ટ કરે છે કે અનુચ્છેદ ૩૬૮ હેઠળ કરવામાં આવેલ બંધારણીય સુધારો અનુચ્છેદ ૧૩ હેઠળ 'કાયદો' ગણાશે નહીં. જોકે, કેશવાનંદ ભારતી કેસ મુજબ, આ સુધારા બંધારણના મૂળભૂત ઢાંચાનું ઉલ્લંઘન ન કરી શકે.
છ મૂળભૂત અધિકારોનું વિગતવાર વિશ્લેષણ
૧. સમાનતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૧૪-૧૮)
૨. સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૧૯-૨૨)
૩. શોષણ વિરુદ્ધનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૩-૨૪)
૪. ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૫-૨૮)
૫. સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકારો (અનુચ્છેદ ૨૯-૩૦)
આ અધિકારો મુખ્યત્વે લઘુમતીઓના (ધાર્મિક અને ભાષાકીય) હિતોના રક્ષણ માટે છે. બંધારણમાં 'લઘુમતી'ની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા નથી.
૬. બંધારણીય ઇલાજનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૩૨)
આ અનુચ્છેદ નાગરિકોને તેમના મૂળભૂત અધિકારોના ઉલ્લંઘન સામે સીધા સુપ્રીમ કોર્ટમાં જવાનો અધિકાર આપે છે.
આ અધિકારને ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે બંધારણનો "હૃદય અને આત્મા" કહ્યો છે.
મૂળભૂત અધિકારો પર નિયંત્રણ અને અમલીકરણ
અનુચ્છેદ ૩૩: સંસદ કાયદો બનાવીને સશસ્ત્ર દળો, પોલીસ દળો વગેરેના મૂળભૂત અધિકારો પર શિસ્ત અને ફરજપાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે નિયંત્રણો લાદી શકે છે.
અનુચ્છેદ ૩૪: જ્યારે કોઈ વિસ્તારમાં માર્શલ લો (સૈન્ય શાસન) લાગુ હોય, ત્યારે સંસદ નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો પર નિયંત્રણો લાદી શકે છે.
અનુચ્છેદ ૩૫: મૂળભૂત અધિકારોના અમલીકરણ માટે કાયદો બનાવવાની સત્તા ફક્ત અને ફક્ત સંસદ પાસે રહેશે, રાજ્ય વિધાનમંડળો પાસે નહીં.