PRAHSIDDH Educare: મૂળભૂત અધિકારો, રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો અને મૂળભૂત ફરજો

મૂળભૂત અધિકારો

અનુચ્છેદ 21(A): શિક્ષણનો અધિકાર (Right to Education)

આ અનુચ્છેદ મૂળ બંધારણનો ભાગ ન હતો. તેને 86મા બંધારણીય સુધારા, 2002 દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સુધારો "સર્વ શિક્ષા અભિયાન" જેવી રાષ્ટ્રીય મુહિમનું પરિણામ હતું, જેનો હેતુ શિક્ષણને સાર્વત્રિક બનાવવાનો હતો.

વયજૂથ અને શિક્ષણ સ્તર: આ અધિકાર 6 થી 14 વર્ષના બાળકોને પ્રાથમિક શિક્ષણ (ધોરણ 1 થી 8) મફત અને ફરજિયાતપણે આપવાની જોગવાઈ કરે છે. તે ઉચ્ચ શિક્ષણ (હાઈસ્કૂલ કે કોલેજ) માટે લાગુ પડતો નથી.
અમલીકરણ:
- આ અધિકારને લાગુ કરવા માટે સંસદે RTE (Right to Education) એક્ટ, 2009 પસાર કર્યો, જે 1 એપ્રિલ, 2010 થી સમગ્ર ભારતમાં લાગુ થયો.
- ગુજરાતમાં, આ કાયદો 18 ફેબ્રુઆરી, 2012 થી અમલમાં આવ્યો.
આવક મર્યાદા: RTE હેઠળ ખાનગી શાળાઓમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે, પરિવારની વાર્ષિક આવક ₹6 લાખથી ઓછી હોવી જોઈએ. સરકાર દ્વારા નિર્ધારિત ફી (દા.ત. ₹15,000) સરકાર ચૂકવે છે, જ્યારે બાકીની રકમ વાલીએ ભરવાની રહે છે.

અનુચ્છેદ 22: ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ

આ અનુચ્છેદ વ્યક્તિને મનસ્વી ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ આપે છે.

અટકાયત (Detention) vs. ધરપકડ (Arrest):
- અટકાયત: જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની હાજરીથી ગુનો થવાની સંભાવના હોય, ત્યારે તેને સાવચેતીના ભાગરૂપે અટકાવવામાં આવે છે. જેમ કે, આંદોલનકારીઓને ગાંધીનગર જતા રોકવા. તેમાં કોઈ ગુનો થયેલો હોતો નથી.
- ધરપકડ: જ્યારે કોઈ વ્યક્તિએ ગુનો કર્યો હોય, ગુનામાં સંડોવાયેલ હોય, અથવા ગુનો કરવા જઈ રહ્યો હોય, ત્યારે તેને પકડવામાં આવે છે.
ધરપકડના પ્રકાર:
1. પુનિટીવ (Punitive): ગુનો કર્યા પછી થતી ધરપકડ.
2. પ્રિવેન્ટિવ (Preventive): ગુનો કરતા પહેલા, શંકાના આધારે થતી ધરપકડ.
અધિકારો:
- અનુચ્છેદ 22(1): ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને ધરપકડનું કારણ જાણવાનો અને પોતાની પસંદગીના વકીલની સલાહ લેવાનો અધિકાર છે.
- અનુચ્છેદ 22(2): ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને 24 કલાકની અંદર (મુસાફરીનો સમય બાદ કરતાં) નજીકના મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવો ફરજિયાત છે.
અપવાદો: આ અધિકારો વિદેશી શત્રુઓ અને કાયદા હેઠળ ધરપકડ કરાયેલા (દા.ત. કોઈ ગંભીર ગુનામાં) વ્યક્તિને લાગુ પડતા નથી.
અટકાયતની સમયમર્યાદા: કોઈ પણ વ્યક્તિની અટકાયત ત્રણ મહિનાથી વધુ સમય માટે કરી શકાતી નથી, સિવાય કે સલાહકાર બોર્ડ દ્વારા તેને મંજૂરી આપવામાં આવે.

અનુચ્છેદ 23-24: શોષણ વિરોધી અધિકાર

અનુચ્છેદ	જોગવાઈ	મુખ્ય મુદ્દાઓ
અનુચ્છેદ 23	મનુષ્ય વ્યાપાર અને બળજબરીપૂર્વક મજૂરી પર પ્રતિબંધ	• મનુષ્યનો વેપાર, દેહ વ્યાપાર અને કોઈપણ પ્રકારની બળજબરીથી કરાવવામાં આવતી મજૂરી પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.<br>• વેઠ પ્રથા: કામના બદલામાં ન્યૂનતમ વેતન કરતાં ઓછું વેતન આપવું. (ભારતમાં ન્યૂનતમ વેતન આશરે ₹472/8 કલાક છે).<br>• બેગાર: કોઈપણ પ્રકારનું વળતર ચૂકવ્યા વગર કામ કરાવવું.
અનુચ્છેદ 24	બાળ મજૂરી પર પ્રતિબંધ	• 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને કારખાના, ખાણ કે અન્ય જોખમી કામમાં નોકરી પર રાખવા પર પ્રતિબંધ છે.<br>• અપવાદ: જો બાળક અનાથ હોય અને તેને પોતાનું ગુજરાન ચલાવવું પડતું હોય, તો તેને બિન-જોખમી અને હળવા કામમાં રાખી શકાય છે. આ માટે માલિકે સરકારમાં બાંહેધરી જમા કરાવવી પડે છે.<br>• આ જોગવાઈ એમ.સી. મહેતા વિ. તમિલનાડુ કેસ દ્વારા વધુ સ્પષ્ટ થઈ.

અનુચ્છેદ 25-28: ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર

આ અધિકારો ભારતીય અને વિદેશી બંને નાગરિકોને પ્રાપ્ત છે.

અનુચ્છેદ 25 (વ્યક્તિગત ધાર્મિક સ્વતંત્રતા):
- દરેક વ્યક્તિને અંતઃકરણપૂર્વક કોઈપણ ધર્મ માનવાનો, પાળવાનો અને તેનો પ્રચાર કરવાનો અધિકાર છે.
- શીખોને કિરપાણ રાખવાનો અધિકાર: આ અનુચ્છેદ હેઠળ શીખ ધર્મના અનુયાયીઓને પાંચ 'ક' (કેશ, કંગી, કડું, કચ્છો અને કિરપાણ) ધારણ કરવાનો અધિકાર મળે છે.
- હિજાબ વિવાદ (કર્ણાટક): કોર્ટે ઠેરવ્યું કે હિજાબ પહેરવો એ ઇસ્લામનો અનિવાર્ય (essential) ભાગ નથી. શાળા જેવી સંસ્થાઓમાં યુનિફોર્મના નિયમોનું પાલન કરવું બંધારણીય રીતે યોગ્ય છે અને તે અનુચ્છેદ 25નું ઉલ્લંઘન નથી.
અનુચ્છેદ 26 (સામૂહિક ધાર્મિક સ્વતંત્રતા):
- દરેક ધાર્મિક સંપ્રદાયને પોતાની ધાર્મિક સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો અને તેનું સંચાલન કરવાનો અધિકાર છે.
- તેઓ સ્થાવર (જમીન) અને જંગમ (સોનું, પૈસા) મિલકત મેળવી શકે છે અને તેનું સંચાલન કરી શકે છે.
- ઉદાહરણ: કેશવાનંદ ભારતી કેસ અને વક્ફ બોર્ડ સંબંધિત વિવાદો આ અનુચ્છેદ સાથે સંકળાયેલા છે.
અનુચ્છેદ 27 (ધાર્મિક વૃદ્ધિ માટે કરમાંથી મુક્તિ):
- કોઈપણ વ્યક્તિને કોઈ ચોક્કસ ધર્મની વૃદ્ધિ માટે કર આપવા દબાણ કરી શકાશે નહીં.
- ધાર્મિક સંસ્થાઓને આપેલું દાન કરપાત્ર આવકમાંથી બાદ મળે છે.
- સરકાર ટેક્સના પૈસા કોઈ એક ધર્મ પાછળ વાપરી શકતી નથી, પરંતુ તમામ ધર્મો માટે સમાન રીતે વાપરી શકે છે (દા.ત. ચારધામ યાત્રા અને હજ યાત્રા માટે સબસિડી).
- તીર્થયાત્રીઓ પાસેથી શુલ્ક: મંદિરો જેવી ધાર્મિક સંસ્થાઓ યાત્રાળુઓને સુવિધા આપવા બદલ શુલ્ક (દા.ત. VIP દર્શન ટિકિટ) વસૂલી શકે છે. (રતિલાલ ગાંધી વિ. બોમ્બે, 1954).
અનુચ્છેદ 28 (શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ):
1. સંપૂર્ણ સરકારી સંસ્થાઓ: કોઈપણ પ્રકારનું ધાર્મિક શિક્ષણ આપી શકાતું નથી.
2. ધાર્મિક સંસ્થા દ્વારા સંચાલિત: ધાર્મિક શિક્ષણ આપી શકાય છે (દા.ત. ગુરુકુળ, મદરેસા, મિશનરી શાળાઓ).
3. ખાનગી અને અર્ધ-સરકારી (ગ્રાન્ટ મેળવતી): વિદ્યાર્થી અથવા વાલીની પરવાનગીથી ધાર્મિક શિક્ષણ આપી શકાય છે, પરંતુ કોઈને તેમાં ભાગ લેવા માટે દબાણ કરી શકાતું નથી.

અનુચ્છેદ 29-30: સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકારો (માત્ર લઘુમતી માટે)

આ અધિકારો ફક્ત લઘુમતી સમુદાયોને જ પ્રાપ્ત છે, જે રાજ્ય સ્તરે ભાષા અથવા ધર્મના આધારે (50% થી ઓછી વસ્તી) નક્કી થાય છે.

અનુચ્છેદ 29 (લઘુમતીઓના હિતોનું રક્ષણ):
- ભારતના કોઈપણ ભાગમાં રહેતા નાગરિકોને પોતાની વિશિષ્ટ ભાષા, લિપિ અને સંસ્કૃતિને જાળવી રાખવાનો અધિકાર છે.
- કોઈપણ નાગરિકને ધર્મ, જાતિ કે ભાષાના આધારે સરકારી શૈક્ષણિક સંસ્થામાં પ્રવેશ લેતા રોકી શકાશે નહીં.
અનુચ્છેદ 30 (શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો લઘુમતીઓનો અધિકાર):
- તમામ ધાર્મિક અને ભાષાકીય લઘુમતીઓને પોતાની પસંદગીની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો અને તેનું સંચાલન કરવાનો અધિકાર છે.
- તેઓ ત્રણ પ્રકારની સંસ્થાઓ સ્થાપી શકે છે: (1) સરકાર દ્વારા માન્ય અને અનુદાનિત, (2) માત્ર સરકાર દ્વારા માન્ય, અને (3) સરકારની માન્યતા કે અનુદાન વિના.

અનુચ્છેદ 32: બંધારણીય ઇલાજોનો અધિકાર

ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે આ અનુચ્છેદને "બંધારણનો આત્મા" કહ્યો છે. આ અનુચ્છેદ હેઠળ, મૂળભૂત અધિકારોના ઉલ્લંઘન સમયે કોઈપણ નાગરિક સીધો જ સુપ્રીમ કોર્ટમાં જઈ શકે છે.

પાંચ પ્રકારની રીટ (Writs):

રીટ	ગુજરાતી નામ	અર્થ અને હેતુ
હેબિયસ કોર્પસ	બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ	ગેરકાયદેસર રીતે અટકાયત કરાયેલ વ્યક્તિને કોર્ટ સમક્ષ હાજર કરવાનો આદેશ.
મેન્ડેમસ	પરમાદેશ	જ્યારે કોઈ સરકારી અધિકારી પોતાની કાયદાકીય ફરજ બજાવતો ન હોય ત્યારે તેને ફરજ બજાવવા માટે કોર્ટનો આદેશ.
પ્રોહિબિશન	પ્રતિષેધ	ઉપલી કોર્ટ દ્વારા નીચલી કોર્ટને તેના અધિકારક્ષેત્રની બહાર કાર્યવાહી કરતા રોકવાનો આદેશ (ચુકાદા પહેલા).
સર્ટીઓરરી	ઉત્પ્રેષણ	ઉપલી કોર્ટ દ્વારા નીચલી કોર્ટના ચુકાદાને રદ કરવા અને કેસ પોતાની પાસે મંગાવવાનો આદેશ (ચુકાદા પછી).
ક્વો-વોરંટો	અધિકાર પૃચ્છા	કોઈ વ્યક્તિ કયા અધિકારથી જાહેર પદ ધારણ કરે છે તેની તપાસ કરવા માટેનો આદેશ.

રીટ અધિકારક્ષેત્ર: હાઈકોર્ટનું રીટ અધિકારક્ષેત્ર (અનુચ્છેદ 226) સુપ્રીમ કોર્ટ (અનુચ્છેદ 32) કરતાં વ્યાપક છે, કારણ કે હાઈકોર્ટ મૂળભૂત અધિકારો ઉપરાંત અન્ય કાનૂની અધિકારોના ઉલ્લંઘન માટે પણ રીટ જારી કરી શકે છે.

અનુચ્છેદ 33, 34 અને 35

અનુચ્છેદ 33: સંસદને સશસ્ત્ર દળો, અર્ધ-સૈનિક દળો અને પોલીસ દળોના મૂળભૂત અધિકારો પર પ્રતિબંધ મૂકવાની સત્તા આપે છે, જેથી તેઓ શિસ્તબદ્ધ રીતે ફરજ બજાવી શકે. આ દળો પોતાનું સંગઠન (યુનિયન) બનાવી શકતા નથી.
અનુચ્છેદ 34: જે વિસ્તારમાં માર્શલ લો (સૈન્ય કાયદો) લાગુ હોય, ત્યાં મૂળભૂત અધિકારો પર પ્રતિબંધ લગાવી શકાય છે. (દા.ત. AFSPA - Armed Forces Special Powers Act).
અનુચ્છેદ 35: અમુક મૂળભૂત અધિકારોને અસરકારક બનાવવા માટે કાયદો બનાવવાની સત્તા ફક્ત સંસદને છે, રાજ્ય વિધાનમંડળને નહીં.

--------------------------------------------------------------------------------

રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (ભાગ 4)

આ સિદ્ધાંતો આયર્લેન્ડના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યા છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ કલ્યાણકારી રાજ્યની સ્થાપના કરવાનો છે. આ સિદ્ધાંતો ન્યાયોચિત નથી, એટલે કે તેના અમલ માટે કોર્ટમાં જઈ શકાતું નથી.

અનુચ્છેદ	મુખ્ય જોગવાઈ
36	રાજ્યની વ્યાખ્યા (અનુચ્છેદ 12 મુજબ).
37	આ સિદ્ધાંતો ન્યાયોચિત નથી, પરંતુ દેશના શાસનમાં મૂળભૂત છે.
38	સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાયની સ્થાપના કરવી.
39	સ્ત્રી-પુરુષને સમાન કામ માટે સમાન વેતન.
39(A)	ગરીબોને મફત કાનૂની સહાય. (42મો સુધારો, 1976)
40	ગ્રામ પંચાયતોની રચના.
41	અમુક પરિસ્થિતિમાં (બીમારી, વૃદ્ધાવસ્થા) કામ, શિક્ષણ અને જાહેર સહાયનો અધિકાર.
42	પ્રસુતિ સહાય અને કામ માટે યોગ્ય વાતાવરણ.
43(B)	સહકારી મંડળીઓને પ્રોત્સાહન. (97મો સુધારો, 2011)
44	સમાન નાગરિક સંહિતા (Uniform Civil Code - UCC).
45	6 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે બાળપણની સંભાળ અને શિક્ષણની જોગવાઈ.
46	SC, ST અને અન્ય નબળા વર્ગોના શૈક્ષણિક અને આર્થિક હિતોનું રક્ષણ.
47	જાહેર આરોગ્ય સુધારવું અને માદક પીણાં પર પ્રતિબંધ (દારૂબંધી).
48	ખેતી અને પશુપાલનનું સંગઠન; કતલખાના પર પ્રતિબંધ.
48(A)	પર્યાવરણનું રક્ષણ અને સુધારણા. (42મો સુધારો, 1976)
49	રાષ્ટ્રીય મહત્વના સ્મારકો અને સ્થળોનું રક્ષણ.
50	ન્યાયતંત્રને કારોબારીથી અલગ રાખવું.
51	આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષાને પ્રોત્સાહન.