ભારતના બંધારણનું આમુખ
૧. પ્રસ્તાવના: બંધારણનો પરિચય અને દર્શન
કોઈપણ કાયદા કે બંધારણની શરૂઆતમાં આપવામાં આવેલું પ્રારંભિક વક્તવ્ય કે પરિચયને પ્રસ્તાવના અથવા આમુખ કહેવામાં આવે છે. તે દસ્તાવેજના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો, ફિલસૂફી, હેતુઓ અને ઉદ્દેશ્યોને સ્પષ્ટ કરે છે. જે રીતે કોઈ પુસ્તકની પ્રસ્તાવના તેના વિષયવસ્તુનો ખ્યાલ આપે છે, તે જ રીતે બંધારણનું આમુખ બંધારણ નિર્માતાઓનો ઈરાદો અને સમગ્ર બંધારણનો સારાંશ રજૂ કરે છે.
PDF માટે નીચે જુઓ
૨. આમુખનો ઐતિહાસિક આધાર: ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ
ભારતના બંધારણનું આમુખ જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા અને બંધારણ સભામાં રજૂ કરાયેલા 'ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ' (Objective Resolution) પર આધારિત છે.
રજૂઆત: પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ ૧૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૬ના રોજ બંધારણ સભા સમક્ષ આ ઐતિહાસિક પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો.
સ્વીકૃતિ: બંધારણ સભાએ ૨૨ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૭ના રોજ આ પ્રસ્તાવને સર્વાનુમતે સ્વીકાર્યો હતો.
બંધારણ સભા: બંધારણ સભાની રચના કેબિનેટ મિશન યોજના (૧૯૪૬) હેઠળ થઈ હતી. તેની પ્રથમ બેઠક ૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૬ના રોજ દિલ્હીના સેન્ટ્રલ હોલમાં મળી હતી, જેના કામચલાઉ અધ્યક્ષ ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહા હતા અને બાદમાં ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદને કાયમી અધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા હતા. બંધારણીય સલાહકાર સર બી.એન. રાવ હતા.
૩. આમુખના મુખ્ય ઘટકો
આમુખમાંથી ચાર મુખ્ય બાબતો સ્પષ્ટ થાય છે:
બંધારણની સત્તાનો સ્ત્રોત: આમુખ "અમે ભારતના લોકો" (We, the people of India) શબ્દોથી શરૂ થાય છે, જે સ્પષ્ટ કરે છે કે બંધારણ તેની સત્તા અને શક્તિ સીધી ભારતના લોકો પાસેથી મેળવે છે. અંતિમ અને સર્વોચ્ચ સત્તા ભારતના લોકોમાં નિહિત છે.
ભારતીય રાજ્યનું સ્વરૂપ: આમુખ ભારતને એક સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, પંથનિરપેક્ષ, લોકતાંત્રિક, પ્રજાસત્તાક રાજ્ય તરીકે ઘોષિત કરે છે.
બંધારણના ઉદ્દેશ્યો: આમુખ મુજબ, બંધારણના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:
ન્યાય: સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય.
સ્વતંત્રતા: વિચાર, અભિવ્યક્તિ, વિશ્વાસ, ધર્મ અને ઉપાસનાની.
સમાનતા: પ્રતિષ્ઠા અને તકની.
બંધુત્વ: વ્યક્તિનું ગૌરવ અને રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડતા સુનિશ્ચિત કરવી.
બંધારણ સ્વીકારવાની તારીખ: આમુખમાં બંધારણને સ્વીકારવાની, અધિનિયમિત કરવાની અને આત્માર્પિત કરવાની તારીખ ૨૬ નવેમ્બર, ૧૯૪૯ (વિક્રમ સંવત ૨૦૦૬, માગશર સુદ સાતમ) નો ઉલ્લેખ છે.
૪. આમુખના મુખ્ય શબ્દોનું વિગતવાર વિશ્લેષણ
શબ્દ | અર્થ અને વિવરણ |
સાર્વભૌમ (Sovereign) | ભારત કોઈપણ વિદેશી સત્તા પર નિર્ભર નથી અને તે પોતાના આંતરિક અને બાહ્ય નિર્ણયો લેવા માટે સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર છે. તે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોનું સભ્ય પોતાની સાર્વભૌમત્વને આધીન રહીને બને છે. |
સમાજવાદી (Socialist) | આ શબ્દ ૪૨મા સુધારા (૧૯૭૬) દ્વારા ઉમેરાયો. ભારતનો સમાજવાદ 'લોકશાહી સમાજવાદ' છે, જે સામ્યવાદી સમાજવાદથી ભિન્ન છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ગરીબી, રોગ અને તકની અસમાનતાને દૂર કરવાનો છે. તે મિશ્ર અર્થતંત્રમાં વિશ્વાસ રાખે છે, જ્યાં જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્ર બંનેનું સહ-અસ્તિત્વ હોય છે. |
પંથનિરપેક્ષ (Secular) | આ શબ્દ પણ ૪૨મા સુધારા (૧૯૭૬) દ્વારા ઉમેરાયો. પશ્ચિમી વિચારધારાથી વિપરીત, ભારતની પંથનિરપેક્ષતા એક સકારાત્મક ખ્યાલ છે. રાજ્યનો કોઈ સત્તાવાર ધર્મ નથી, અને રાજ્ય તમામ ધર્મોને સમાન આદર અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે (સર્વધર્મ સમભાવ). નાગરિકને કોઈપણ ધર્મ પાળવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા છે. |
લોકશાહી (Democratic) | શાસનની સર્વોચ્ચ સત્તા લોકોના હાથમાં છે. ભારતમાં પ્રતિનિધિત્વ આધારિત સંસદીય લોકશાહી છે, જ્યાં લોકો પોતાના પ્રતિનિધિઓને સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર દ્વારા ચૂંટે છે અને આ પ્રતિનિધિઓ સરકાર ચલાવે છે. |
પ્રજાસત્તાક (Republic) | રાજ્યના વડા (રાષ્ટ્રપતિ) વંશપરંપરાગત રાજા કે રાણી ન હોઈ, લોકો દ્વારા પરોક્ષ રીતે નિયત સમયગાળા માટે ચૂંટાય છે. દેશના તમામ સાર્વજનિક કાર્યાલયો કોઈપણ ભેદભાવ વિના તમામ નાગરિકો માટે ખુલ્લા હોય છે. |
ન્યાય (Justice) | સામાજિક: જાતિ, ધર્મ, લિંગ કે જન્મસ્થાનના આધારે ભેદભાવનો અંત. આર્થિક: આવક, સંપત્તિ અને તકની અસમાનતા દૂર કરવી. રાજકીય: તમામ નાગરિકોને સમાન રાજકીય અધિકારો, જેમ કે મત આપવાનો અને ચૂંટણી લડવાનો અધિકાર. |
સ્વતંત્રતા (Liberty) | નાગરિકોને તેમના વ્યક્તિત્વના વિકાસ માટે વિચાર, અભિવ્યક્તિ, માન્યતા, ધર્મ અને ઉપાસનાની સ્વતંત્રતાની ગેરંટી આપે છે. જોકે, આ સ્વતંત્રતા અમર્યાદિત નથી અને તેના પર વાજબી નિયંત્રણો લાદી શકાય છે. |
સમાનતા (Equality) | સમાજના કોઈપણ વર્ગ માટે વિશેષાધિકારોની ગેરહાજરી અને કોઈપણ ભેદભાવ વિના તમામ વ્યક્તિઓને વિકાસ માટે સમાન તકો પૂરી પાડવી. કાયદા સમક્ષ સૌ સમાન છે. |
બંધુત્વ (Fraternity) | તમામ ભારતીયો વચ્ચે ભાઈચારાની ભાવના કેળવવી. તે બે બાબતો સુનિશ્ચિત કરે છે: (૧) વ્યક્તિનું ગૌરવ અને (૨) રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડતા. 'અખંડતા' શબ્દ ૪૨મા સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યો હતો. |
૫. આમુખ અને સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય: કાનૂની સ્થિતિ
સમય જતાં, આમુખ બંધારણનો ભાગ છે કે નહીં તે અંગે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે અલગ-અલગ ચુકાદાઓ આપ્યા છે.
કેસનું નામ | વર્ષ | સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયનો ચુકાદો |
બેરુબારી યુનિયન કેસ | ૧૯૬૦ | આમુખ બંધારણ નિર્માતાઓના વિચારોને સમજવાની ચાવી છે, પરંતુ તે બંધારણનો ભાગ નથી. |
કેશવાનંદ ભારતી વિ. કેરળ રાજ્ય | ૧૯૭૩ | અગાઉના ચુકાદાને ઉલટાવીને ઠરાવ્યું કે આમુખ બંધારણનો અભિન્ન અંગ છે. સંસદ અનુચ્છેદ ૩૬૮ હેઠળ તેમાં સુધારો કરી શકે છે, પરંતુ તેના 'મૂળભૂત માળખા' (Basic Structure) ને નષ્ટ કરી શકે નહીં. |
એસ.આર. બોમ્મઈ વિ. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા | ૧૯૯૪ | પંથનિરપેક્ષતાને બંધારણના મૂળભૂત માળખાનો ભાગ ગણાવ્યો. |
LIC ઓફ ઇન્ડિયા કેસ | ૧૯૯૫ | ફરીથી સ્પષ્ટ કર્યું કે આમુખ બંધારણનો આંતરિક અને અભિન્ન અંગ છે. |
૬. આમુખમાં સુધારો
સુધારાની શક્યતા: કેશવાનંદ ભારતી કેસના ચુકાદા મુજબ, આમુખમાં બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૬૮ હેઠળ સુધારો કરી શકાય છે, પરંતુ તેના મૂળભૂત તત્વો કે સિદ્ધાંતોમાં ફેરફાર કરી શકાતો નથી.
એકમાત્ર સુધારો: આમુખમાં અત્યાર સુધી માત્ર એક જ વાર ૪૨મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, ૧૯૭૬ દ્વારા સુધારો કરવામાં આવ્યો છે. આ સુધારા દ્વારા ત્રણ નવા શબ્દો ઉમેરવામાં આવ્યા:
સમાજવાદી (Socialist)
પંથનિરપેક્ષ (Secular)
અખંડતા (Integrity)
૭. આમુખ વિશેના મહત્ત્વપૂર્ણ કથનો
વિવિધ બંધારણવિદો અને રાજનેતાઓએ આમુખને તેના મહત્વને અનુરૂપ બિરદાવ્યું છે.
વ્યક્તિત્વ | કથન/વિશેષણ |
કનૈયાલાલ મુનશી | "બંધારણની રાજકીય જન્મકુંડળી" (Political Horoscope) |
પંડિત ઠાકુરદાસ ભાર્ગવ | "બંધારણનો આત્મા", "બંધારણની ચાવી", અને "બંધારણનું આભૂષણ" |
નાની પાલખીવાલા | "બંધારણનું પરિચય પત્ર" (Identity Card of the Constitution) |
સર અલ્લાદી કૃષ્ણસ્વામી ઐયર | "આપણા દીર્ઘકાલીન સપનાઓનો વિચાર" |
જવાહરલાલ નેહરુ | "પ્રજાતંત્રની ગુરુચાવી જે ઉચ્ચ આદર્શોથી અનુપ્રાણિત છે" |
એમ. હિદાયતુલ્લા (પૂર્વ CJI) | આમુખની તુલના અમેરિકાના 'સ્વતંત્રતાના ઘોષણાપત્ર' સાથે કરી. |
ડૉ. બી.આર. આંબેડકર | "આમુખ એ સ્પષ્ટ કરે છે કે બંધારણનો આધાર જનતા છે અને તેમાં નિહિત પ્રભુસત્તા અને સત્તા બધું જનતા પાસેથી પ્રાપ્ત થાય છે." |
બ્યોહર રામમનોહર સિંહા | જબલપુરના આ પ્રખ્યાત ચિત્રકારે બંધારણના મૂળ દસ્તાવેજમાં આમુખના પૃષ્ઠનું સુશોભન અને ડિઝાઇનિંગ કર્યું હતું. |