Action Research (UGCNET/GSET)

ક્રિયાત્મક સંશોધન (Action Research)

ક્રિયાત્મક સંશોધન એ એક વિશિષ્ટ પ્રકારની તપાસ છે જે વાસ્તવિક દુનિયાની સમસ્યાઓને તાત્કાલિક ધોરણે ઉકેલવા માટે બનાવવામાં આવી છે. તેનો મુખ્ય હેતુ કોઈ ચાલુ પ્રક્રિયા કે પરિસ્થિતિની તપાસ કરવી અને સાથે સાથે તેમાં સુધારો કરવો છે. આ સંશોધન "ચક્રીય" (cyclic) પ્રકૃતિનું છે, જેમાં ચાર મુખ્ય પગલાંનો સમાવેશ થાય છે: યોજના (Plan), કાર્ય (Act), અવલોકન (Observe), અને પ્રતિબિંબ (Reflect). આ ચક્ર ત્યાં સુધી પુનરાવર્તિત થાય છે જ્યાં સુધી સમસ્યાનું સંતોષકારક સમાધાન ન મળે. આ પદ્ધતિની ઉત્પત્તિ 1944માં MITના પ્રોફેસર કર્ટ લેવિન દ્વારા કરવામાં આવી હતી. વર્તમાન પરીક્ષા પદ્ધતિઓમાં, ક્રિયાત્મક સંશોધન પર આધારિત પ્રશ્નો સીધા વ્યાખ્યા આધારિત હોવાને બદલે વ્યવહારુ અને પરિસ્થિતિ આધારિત હોય છે, જેમાં "સુધારણા" (improve) અને "ચાલુ પ્રક્રિયા" (ongoing process) જેવા મુખ્ય શબ્દો પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.

૧. ક્રિયાત્મક સંશોધન: વ્યાખ્યા અને મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય

ક્રિયાત્મક સંશોધન એ એક એવી સંશોધન પદ્ધતિ છે જે બેવડા હેતુઓ પૂરા પાડે છે: તે એક સાથે સમસ્યાની તપાસ (investigation) કરે છે અને તે સમસ્યાને ઉકેલવા (solve) માટે તાત્કાલિક પગલાં પણ લે છે.

• તાત્કાલિક સમાધાન: આ સંશોધનનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય કોઈ સ્થાનિક અને તાત્કાલિક સમસ્યાનું નિરાકરણ લાવવાનો છે.
• ચાલુ પ્રક્રિયાઓમાં સુધારણા: તે ખાસ કરીને એવી પરિસ્થિતિઓમાં લાગુ પડે છે જ્યાં કોઈ પ્રક્રિયા પહેલેથી જ ચાલી રહી હોય (ongoing processes). આ સંશોધનનો ઉપયોગ તે ચાલુ પ્રક્રિયાને સુધારવા (improve) અથવા વધુ સારી બનાવવા (ameliorate) માટે થાય છે.
  • સ્ત્રોતમાં "ameliorate" શબ્દ પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, કારણ કે પરીક્ષાઓમાં ઘણીવાર "improve" ના પર્યાય તરીકે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
• વ્યવહારુ ઉદાહરણો:
  1. ફેક્ટરી ઉત્પાદકતા: એક ફેક્ટરીમાં કામદારો માટે સારી સુવિધાઓ હોવા છતાં ઉત્પાદકતા ઓછી હોય, તો ક્રિયાત્મક સંશોધન દ્વારા પ્રક્રિયામાં રહેલી ખામીને શોધીને તેને સુધારવાના પ્રયાસો કરવામાં આવે છે.
  2. શૈક્ષણિક પ્રદર્શન: જો કોઈ શાળામાં સારા શિક્ષકો અને સુવિધાઓ હોવા છતાં વિદ્યાર્થીઓનું પ્રદર્શન નબળું રહે, તો શિક્ષણની ચાલુ પ્રક્રિયામાં ક્યાં સમસ્યા છે તે શોધવા અને તેને સુધારવા માટે ક્રિયાત્મક સંશોધનનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

૨. મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ અને ઉત્પત્તિ

ક્રિયાત્મક સંશોધનની કેટલીક વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતાઓ છે જે તેને અન્ય સંશોધન પદ્ધતિઓથી અલગ પાડે છે.

• નામનું મહત્વ: તેને "ક્રિયાત્મક સંશોધન" એટલા માટે કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં સંશોધન (શોધખોળ) અને ક્રિયા (ઉકેલનો અમલ) એક જ સમયે થાય છે. સામાન્ય રીતે, અન્ય સંશોધનોમાં શોધખોળ અને અમલીકરણ વચ્ચે મોટો સમયગાળો હોય છે.
• ઉત્પત્તિ: આ શબ્દ સૌપ્રથમ 1944 માં MIT (મેસેચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલોજી) ના પ્રોફેસર કર્ટ લેવિન (Kurt Lewin) દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
• ચક્રીય પ્રક્રિયા: આ સંશોધન એક ચક્રીય પ્રક્રિયા (Cyclic Process) છે. તેનો અર્થ એ છે કે સમસ્યાનું નિરાકરણ ન થાય ત્યાં સુધી સંશોધનના પગલાંઓનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે.

૩. ક્રિયાત્મક સંશોધનની ચાર-પગલાંની ચક્રીય પ્રક્રિયા

ક્રિયાત્મક સંશોધનની પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે ચાર તબક્કાના ચક્ર પર આધારિત છે. આ ચક્ર સમસ્યાનું નિરાકરણ ન થાય ત્યાં સુધી સતત ચાલુ રહે છે.

પગલું	ગુજરાતી નામ	વર્ણન
Plan	યોજના	સમસ્યાને ઓળખીને તેને ઉકેલવા માટે એક વ્યૂહાત્મક યોજના બનાવવામાં આવે છે.
Act	કાર્ય	બનાવેલી યોજના મુજબ પગલાં લેવામાં આવે છે અને તેનો અમલ કરવામાં આવે છે.
Observe	અવલોકન	અમલીકરણની પ્રક્રિયા અને તેના પરિણામોનું કાળજીપૂર્વક નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.
Reflect	પ્રતિબિંબ	અવલોકન પરથી મળેલા પરિણામોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. જો સમસ્યા હલ થઈ ગઈ હોય, તો પ્રક્રિયા સમાપ્ત થાય છે. જો નહીં, તો નવા તારણોના આધારે નવી યોજના બનાવીને ચક્રનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે.

આ ચક્રીય સ્વભાવ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે ઉકેલ અસરકારક અને પરિસ્થિતિને અનુરૂપ છે.

૪. પરીક્ષાના સંદર્ભમાં વ્યવહારુ ઉપયોગ અને પ્રશ્નો

• ઉદાહરણ ૧: વર્ગખંડનું વાતાવરણ
  • પરિસ્થિતિ: એક કોલેજ શિક્ષક ભણાવતી વખતે તેમના વર્ગખંડના સામાજિક-ભાવનાત્મક પાસાને સુધારવા માંગે છે.
  • વિશ્લેષણ: અહીં, શિક્ષક શિક્ષણની "ચાલુ પ્રક્રિયા" ને "સુધારવા" નો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. આથી, ક્રિયાત્મક સંશોધન સૌથી યોગ્ય પદ્ધતિ છે.
• ઉદાહરણ ૨: વિદ્યાર્થીઓની અભ્યાસની આદતો
  • પરિસ્થિતિ: એક યુનિવર્સિટી શિક્ષક તેમના વર્ગના વિદ્યાર્થીઓની અભ્યાસની આદતોને સુધારવાની યોજના ધરાવે છે.
  • વિશ્લેષણ: આ પરિસ્થિતિમાં પણ, મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વિદ્યાર્થીઓની વર્તમાન આદતો (એક ચાલુ સ્થિતિ) ને "સુધારવાનો" છે, જે સ્પષ્ટપણે ક્રિયાત્મક સંશોધન તરફ નિર્દેશ કરે છે.