Teaching Aptitude (શિક્ષક અભોયોગ્યતા) GSET/UGCNET

 શિક્ષણશાસ્ત્રના મુખ્ય સિદ્ધાંતો

શિક્ષણ-શીખવાની પ્રક્રિયાના મૂળમાં ત્રણ મુખ્ય ઘટકો છે: શિક્ષક, વિદ્યાર્થી અને શીખવાનું વાતાવરણ. શિક્ષણની સફળતા વિદ્યાર્થી, શિક્ષક અને પર્યાવરણ સંબંધિત બહુવિધ પરિબળો પર આધાર રાખે છે, જેમાં બૌદ્ધિક ક્ષમતા, વિષય પર શિક્ષકની નિપુણતા, શારીરિક સ્વાસ્થ્ય અને વિદ્યાર્થીઓનું વલણ સામેલ છે. શિક્ષણની પદ્ધતિઓ વૈવિધ્યસભર છે, જેમાં શિક્ષક-તાલીમ માટે માઈક્રો ટીચિંગથી લઈને વિદ્યાર્થીઓની સહભાગિતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે બ્રેઈન સ્ટોર્મિંગ જેવી પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે. શૈક્ષણિક સાધનો આ પ્રક્રિયામાં જ્ઞાનને મૂર્ત સ્વરૂપ આપીને, સર્જનાત્મકતા વધારીને અને શીખવાની પ્રક્રિયાને રસપ્રદ બનાવીને મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. શીખનારાઓની લાક્ષણિકતાઓ, જેમ કે તેમની શીખવાની, સાંભળવાની અને વિચારવાની શૈલીઓ, શિક્ષણના અભિગમને વ્યક્તિગત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે. અંતે, મૂલ્યાંકન પ્રણાલી, જેમાં ડાયગ્નોસ્ટિક, ફોર્મેટિવ અને સમમેટિવ મૂલ્યાંકનનો સમાવેશ થાય છે, તે વિદ્યાર્થીઓની પ્રગતિનું માપન કરવા અને શૈક્ષણિક પ્રક્રિયામાં સુધારા માટે માર્ગદર્શન પૂરું પાડવા માટે અનિવાર્ય છે. શિક્ષકની ભૂમિકા સર્વોપરી છે, જેમાં વિષય પરની નિપુણતા, અનુકૂલનક્ષમતા અને વિદ્યાર્થીઓને પ્રેરણા આપવાની ક્ષમતા સફળ શિક્ષણના મુખ્ય સ્તંભ છે.

 

૧. શિક્ષણ: પ્રકૃતિ, ઉદ્દેશ્યો અને મૂળભૂત આવશ્યકતાઓ

શિક્ષણ એ માત્ર જ્ઞાન પ્રદાન કરવાની ક્રિયા નથી, પરંતુ તે એક સંગઠિત પ્રક્રિયા છે જે શીખનારને શીખવામાં મદદ કરવાના હેતુથી ચોક્કસ પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ કરે છે. તે એક જટિલ, ગતિશીલ અને બહુપક્ષીય પ્રક્રિયા છે.

શિક્ષણની વ્યાખ્યા અને લાક્ષણિકતાઓ

સ્મિથના મતે, શિક્ષણ એ ચોક્કસ પ્રવૃત્તિઓની એક સંગઠિત પ્રણાલી છે જેનો હેતુ શીખનારને કંઈક શીખવામાં મદદ કરવાનો છે. તેમણે શિક્ષણને એક ત્રિધ્રુવીય પ્રક્રિયા તરીકે પણ વર્ણવ્યું છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• સ્ત્રોત: જે શીખવાની પ્રક્રિયાનું નિર્માણ કરે છે (માનવ અથવા ભૌતિક).
• લક્ષ્ય: જે પ્રાપ્ત કરવાનું છે.
• હસ્તક્ષેપ કરનારા ચલો: જેમાં શીખવાની પરિસ્થિતિઓ, ભૌતિક પરિસ્થિતિઓ અને સૂચનાત્મક પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

શિક્ષણની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:

• તે શીખવાની પ્રક્રિયાને સુવિધાજનક બનાવે છે.
• તે શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચેની ક્રિયાપ્રતિક્રિયા છે.
• તે જ્ઞાનમાં વધારો કરે છે અને મૂલ્યોનો વિકાસ કરે છે.
• તે કળા અને વિજ્ઞાન બંને છે.
• તે ઔપચારિક અને અનૌપચારિક બંને હોઈ શકે છે.
• તે પ્રગતિશીલ, નિદાનાત્મક અને ઉપચારાત્મક સ્વભાવનું છે.
• તે વિદ્યાર્થીઓને સમાજ અને તેના પર્યાવરણ સાથે સમાયોજિત થવામાં મદદ કરે છે.
• શિક્ષણનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન અને તાલીમ આપવાનો છે.

શિક્ષણ: પ્રક્રિયા કે જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ (પરિણામ/ઉત્પાદન)?

શિક્ષણમાં એક ચર્ચાસ્પદ વિષય એ છે કે શું તેનો પ્રાથમિક ધ્યેય શીખવાની પ્રક્રિયા હોવો જોઈએ કે પછી જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ (ઉત્પાદન) હોવી જોઈએ.

• ઉત્પાદન-આધારિત દ્રષ્ટિકોણ: આ દ્રષ્ટિકોણ માને છે કે શિક્ષણના પરિણામો માપી શકાય તેવા હોવા જોઈએ જેથી માપન, જવાબદારી અને સુધારણા થઈ શકે.
• પ્રક્રિયા-આધારિત દ્રષ્ટિકોણ: આ દ્રષ્ટિકોણ દલીલ કરે છે કે વિષયવસ્તુના જ્ઞાન પર વધુ પડતો ભાર અભ્યાસક્રમને સંકુચિત કરે છે, સર્જનાત્મકતા અને વિવેચનાત્મક વિચારસરણીને દબાવે છે.

નિષ્કર્ષ એ છે કે શિક્ષણ પ્રક્રિયા અને ઉત્પાદન બંનેના તત્વો ધરાવે છે. તેને માપી શકાય તેવા પરિણામો (ઉત્પાદન) અને વિદ્યાર્થીઓના બૌદ્ધિક અને વિવેચનાત્મક વિકાસ (પ્રક્રિયા) બંને પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.

એક સારા શિક્ષકના ગુણો

શિક્ષકની ગુણવત્તા શિક્ષણ પ્રણાલીની સફળતા માટે નિર્ણાયક છે. એક સારા શિક્ષકમાં નીચેના ગુણો હોવા જોઈએ:

• વિષય પર નિપુણતા: આ શિક્ષકનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગુણ છે.
• જવાબદાર: વિદ્યાર્થીઓમાં જે મૂલ્યો અને મહેનતની અપેક્ષા રાખે છે, તે જ મૂલ્યોનું પાલન કરવું.
• સમર્પિત અને દ્રઢ: વિદ્યાર્થીઓને શ્રેષ્ઠ શિક્ષણ આપવા માટે પૂરતો સમય ફાળવવો.
• કાળજી અને કરુણા: દરેક વિદ્યાર્થીના વ્યક્તિત્વ અને રુચિઓને સમજવાનો પ્રયાસ કરવો.
• અનુકૂલનક્ષમ: જો કોઈ પદ્ધતિ કામ ન કરે તો બદલવા અને વધુ સારી રીત શોધવા માટે તૈયાર રહેવું.
• સમાનુભૂતિ: શાળાની અંદર અને બહાર વિદ્યાર્થીઓની સમસ્યાઓ સમજવી અને ઉકેલો શોધવામાં મદદ કરવી.
• આકર્ષક અને વિકસિત: વર્ગખંડમાં વિદ્યાર્થીઓનું ધ્યાન ખેંચવાની ક્ષમતા અને તેમના વિકાસ માટે સતત કામ કરવું.
• સંગઠિત અને ધીરજવાન: વધુ સારા પરિણામો માટે વસ્તુઓને વ્યવસ્થિત રાખવી.
• દયાળુ અને વિશ્વાસપાત્ર: વિદ્યાર્થીઓને પ્રેરણા અને આત્મવિશ્વાસ આપવો.
• પ્રેરણાદાયી: વિદ્યાર્થીઓને વધુ સારું કરવા અને તેમના સપનામાં વિશ્વાસ કરવા માટે પ્રેરણા આપવી.
• ક્ષમાશીલ અને નિર્ભય: તંદુરસ્ત વાતાવરણ જાળવવા માટે ટીકાથી ડરવું નહીં અને ભૂલોને ભૂલી જવી.
• આનંદી: વર્ગમાં સારો મૂડ, ઉત્સાહ અને રોમાંચ જાળવી રાખવો.

 

૨. શિક્ષણ-શીખવાની પ્રક્રિયાને અસર કરતા પરિબળો

શિક્ષણ અને શીખવાની પ્રક્રિયા ત્રણ મુખ્ય ઘટકો - શિક્ષક, વિદ્યાર્થી અને શીખવાનું વાતાવરણ - પર આધાર રાખે છે. આ પ્રક્રિયાને ઘણા પરિબળો અસર કરે છે:

• બૌદ્ધિક પરિબળો: જે વિદ્યાર્થીઓ શૈક્ષણિક રીતે ઉત્કૃષ્ટ હોય છે તેમને શાળાનું કાર્ય કરવામાં કોઈ મુશ્કેલી પડતી નથી. જોકે, બૌદ્ધિક અક્ષમતાઓને કારણે કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ આમ કરી શકતા નથી.
• શીખવાના પરિબળો: વિષય પરની નિપુણતા શીખવાના પરિબળોને અસર કરતું એક મુખ્ય પરિબળ છે. જો શિક્ષકને વિષય પર સારી પકડ હોય, તો વિદ્યાર્થી સારી રીતે સમજી શકે છે અને સારું પ્રદર્શન કરી શકે છે. તેનાથી વિપરીત, તે વિદ્યાર્થીના પ્રદર્શન પર નકારાત્મક અસર કરે છે.
• શારીરિક પરિબળો: દ્રષ્ટિ, સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ, શારીરિક ખામીઓ અને કુપોષણ જેવી બાબતો શિક્ષણ-શીખવાની પ્રક્રિયાને ખૂબ અસર કરે છે.
• વલણ સંબંધિત પરિબળો: વિદ્યાર્થીનું વલણ તેના સામાન્ય વર્તનને નિર્ધારિત કરે છે. ખુલ્લાપણું, વફાદારી, સ્નેહ અને શીખવાની ઈચ્છા જેવા વલણ શીખવાના વર્તનને હકારાત્મક રીતે બદલી શકે છે.
• પર્યાવરણીય પરિબળો: વર્ગખંડ, પાઠ્યપુસ્તકો, સાધનો, સહપાઠીઓ અને અન્ય શૈક્ષણિક સામગ્રી જેવા પર્યાવરણીય પરિબળો શીખવાની પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
• શિક્ષકનું વ્યક્તિત્વ: આ એક સૌથી નિર્ણાયક પરિબળ છે. શિક્ષકના નેતૃત્વ, પ્રેરણા, માર્ગદર્શન અને અનુકૂલનક્ષમતા જેવા ગુણો શીખનારની સફળતા કે નિષ્ફળતામાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.

 

૩. શીખનારની લાક્ષણિકતાઓ અને શૈલીઓ

દરેક શીખનાર અનન્ય હોય છે, અને તેમની વ્યક્તિગત લાક્ષણિકતાઓ અને શૈલીઓ શીખવાની પ્રક્રિયાને પ્રભાવિત કરે છે. આ લાક્ષણિકતાઓને વિવિધ આધારો પર વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.

વ્યક્તિગત અને સામાજિક ગુણધર્મો

• ઉંમર અને પરિપક્વતાનું સ્તર
• વિષય પ્રત્યેની પ્રેરણા અને વલણ
• અપેક્ષાઓ અને વ્યાવસાયિક આકાંક્ષાઓ
• વિશેષ પ્રતિભાઓ
• વિવિધ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં કામ કરવાની ક્ષમતા

શીખવાની શૈલીઓ

ફેલ્ડર અને સિલ્વરમેન દ્વારા વિકસિત મોડેલ અનુસાર, શીખવાની શૈલીઓ એ લક્ષણો છે જે દર્શાવે છે કે શીખનારાઓ માહિતી કેવી રીતે મેળવે છે અને તેની પ્રક્રિયા કરે છે.

સાંભળવાની શૈલીઓ

શૈલી	વર્ણન
સક્રિયરીતે સાંભળવું (Active listening)	આ એક તકનીક છે જેમાં શ્રોતા સંપૂર્ણપણે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, સમજે છે અને કહેવામાં આવેલી વાત પર પ્રતિભાવ આપે છે. તેનો ઉપયોગ કાઉન્સેલિંગ, તાલીમ અને વિવાદોના નિરાકરણમાં થાય છે.
સમાનુભૂતિપૂર્ણ સાંભળવું (Empathetic listening)	આ સાંભળવાની અને પ્રતિસાદ આપવાની એક રીત છે જે પરસ્પર સમજણ અને વિશ્વાસને સુધારે છે.
મૂલ્યાંકનાત્મક સાંભળવું (Evaluative listening)	આ પ્રકારના સાંભળવામાં, આપણે અન્ય વ્યક્તિ જે કહી રહી છે તેના વિશે નિર્ણયો લઈએ છીએ.
પ્રશંસાત્મક સાંભળવું (Appreciative listening)	આ પ્રકારમાં, શ્રોતા ચોક્કસ માહિતી શોધે છે જેની તે પ્રશંસા કરી શકે, જે તેની જરૂરિયાતો અને લક્ષ્યોને પૂર્ણ કરવામાં મદદ કરે છે.

વિચારવાની શૈલીઓ

શૈલી	વર્ણન
ચિંતનશીલ વિચારકો (Reflective thinkers)	આ વિચારકો જે બન્યું છે તેનું વિશ્લેષણ કરવા અને નિર્ણયો લેવા માટે વિવેચનાત્મક વિચાર પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરે છે.
સર્જનાત્મક વિચારકો (Creative thinkers)	આ વિચારકો એ બાબત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે કે ક્યારે અને ક્યાં કંઈક નવું અને મૂલ્યવાન રચાય છે.
વ્યવહારુ વિચારકો (Practical thinkers)	આ વિચારકો કેવી રીતે કાર્ય કરવું તે નક્કી કરવા માટે તર્કનો ઉપયોગ કરે છે.
વૈચારિક વિચારકો (Conceptual thinkers)	આમાં પેટર્ન અને જોડાણો ઓળખીને અને મુખ્ય મુદ્દાઓને સંબોધીને પરિસ્થિતિ અથવા સમસ્યાને સમજવાની ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે.

 

૪. શિક્ષણની પદ્ધતિઓ

શિક્ષકો વિદ્યાર્થીઓને અસરકારક રીતે શીખવવામાં મદદ કરવા માટે વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે.

• માઈક્રો ટીચિંગ (Micro Teaching): ડી. એલન અને આર. બુશ દ્વારા ૧૯૬૩માં રજૂ કરાયેલી આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ શિક્ષકોને તાલીમ આપવા માટે થાય છે, વિદ્યાર્થીઓ માટે નહીં. તે 'એક સમયે એક કૌશલ્ય' પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેનું ચક્ર ૩૬ મિનિટનું હોય છે, જેમાં દરેક પગલા માટે ૬ મિનિટ ફાળવવામાં આવે છે. તેના ગેરફાયદામાં નિયંત્રિત વાતાવરણ, વિદ્યાર્થીઓ સાથે ક્રિયાપ્રતિક્રિયાનો અભાવ અને તે સમય માંગી લેતી પ્રક્રિયા હોવાનો સમાવેશ થાય છે.
• ટીમ ટીચિંગ (Team Teaching): આમાં પ્રશિક્ષકોનું એક જૂથ હેતુપૂર્વક અને સહકારથી વિદ્યાર્થીઓના જૂથને શીખવવામાં મદદ કરે છે. તેઓ સાથે મળીને અભ્યાસક્રમ માટે લક્ષ્યો નક્કી કરે છે, પાઠ યોજનાઓ તૈયાર કરે છે અને પરિણામોનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
• બ્લોક ટીચિંગ (Block Teaching): આ પદ્ધતિમાં શિક્ષકો લાંબા વર્ગો લે છે, જેમ કે અઠવાડિયામાં એકવાર. વિદ્યાર્થીઓ એક સમયે એક જ વિષયનો અભ્યાસ કરે છે, જે શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે સતત ક્રિયાપ્રતિક્રિયાને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• એકીકૃત શિક્ષણ (Integrated Teaching): આ પદ્ધતિ એક વિષયમાં અન્ય વિષયોની ભૂમિકા જોવા માટે વિવિધ વિષયોને એકીકૃત કરે છે. તે શૈક્ષણિક જ્ઞાન અને વ્યવહારિક દૃશ્યો વચ્ચે જોડાણ બનાવે છે.
• બ્રેઈન સ્ટોર્મિંગ (Brain Storming): આ એક સહભાગી પદ્ધતિ છે જેમાં વિદ્યાર્થીઓ સત્રના વિષય સંબંધિત તેમના વિચારો અને મંતવ્યો શેર કરે છે. શિક્ષક આ પ્રક્રિયામાં સુવિધા આપનારની ભૂમિકા ભજવે છે.
• અન્ય પદ્ધતિઓ: આમાં ઈ-લર્નિંગ (ઈલેક્ટ્રોનિક્સનો ઉપયોગ) અને બ્લેન્ડેડ લર્નિંગ (પરંપરાગત અને ઈ-લર્નિંગનું મિશ્રણ) નો સમાવેશ થાય છે.

૫. શૈક્ષણિક સાધનો અને તેમનું મહત્વ

શૈક્ષણિક સાધનો શિક્ષણને વધુ અસરકારક, રસપ્રદ અને પરિણામલક્ષી બનાવવામાં મદદ કરે છે.

શૈક્ષણિક સાધનોની આવશ્યકતા

• અસરકારક શિક્ષણ અને નક્કર જ્ઞાન પ્રાપ્તિમાં મદદ કરે છે.
• શીખવામાં રુચિ અને ધ્યાન વિકસાવે છે.
• શિક્ષણમાં સર્જનાત્મકતા ઉમેરે છે.
• શિક્ષક-વિદ્યાર્થી વચ્ચેની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાને સુધારે છે.
• વિદ્યાર્થીઓની વિચાર શક્તિને સુધારે છે.
• વિકલાંગ બાળકની માંગણીઓને પહોંચી વળવામાં મદદ કરે છે.
• વિદ્યાર્થીઓને સારી પ્રેરણા પૂરી પાડે છે અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ વિકસાવે છે.

શૈક્ષણિક સાધનોના પ્રકારો

શ્રેણી	ઉદાહરણો
વિઝ્યુઅલ એડ્સ (Visual Aids)	ચાર્ટ, નકશા, ફોટોગ્રાફ્સ, ફ્લેશકાર્ડ્સ
ઓડિયો એડ્સ (Audio Aids)	Radio, Recording Voice
ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ એડ્સ (Audio-Visual Aids)	TV, Projector
ગ્રાફિક્સ એડ્સ (Graphics Aids)	આકૃતિઓ, ગ્રાફ્સ, પ્લેકાર્ડ્સ
ત્રિ-પરિમાણીય એડ્સ (Three-Dimensional Aids)	મોડેલો, નમૂનાઓ, વાસ્તવિક વસ્તુઓ, ઉપકરણો, ડાયોરામા
પ્રોજેક્ટેડ એડ્સ (Projected Aids)	સ્લાઇડ્સ, ફિલ્મો, એલઇડી પ્રોજેક્ટર્સ, ઓવરહેડ પ્રોજેક્ટર્સ
પ્રવૃત્તિ દ્વારા સહાય (Aids Through Activity)	પર્યટન, પ્રોજેક્ટ્સ, ભૂમિકા ભજવવી, ક્ષેત્રીય પ્રવાસો, માછલીઘરની જાળવણી

 

૬. મૂલ્યાંકન પ્રણાલી અને શીખવાની અક્ષમતાઓ

મૂલ્યાંકન એ શૈક્ષણિક પ્રક્રિયાનો એક અભિન્ન ભાગ છે, જે વર્તણૂકીય ફેરફારોના પુરાવા એકત્રિત કરવાની અને તે ફેરફારોની દિશા અને હદ નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા છે.

મૂલ્યાંકનની વ્યાખ્યા અને તત્વો

• તે નિર્ણયો લેવાની પ્રક્રિયા છે.
• તે પરિમાણાત્મક અને ગુણાત્મક બંને છે.
• તે વિદ્યાર્થીના વ્યક્તિત્વના શૈક્ષણિક અને બિન-શૈક્ષણિક બંને પાસાઓને તપાસે છે.
• તેના મુખ્ય તત્વોમાં ટેસ્ટિંગ, મેઝરમેન્ટ, એસેસમેન્ટ, પરીક્ષા અને મૂલ્યાંકનનો સમાવેશ થાય છે.

મૂલ્યાંકનના પ્રકારો

પ્રકાર	મુખ્ય હેતુ	સમય	પ્રતિસાદ (Feedback)	ઉદાહરણો
ડાયગ્નોસ્ટિક મૂલ્યાંકન (Diagnostic Evaluation)	વિદ્યાર્થીઓની ચોક્કસ નબળાઈઓ શોધવી અને સમસ્યાઓના કારણોનું નિદાન કરવું.	શિક્ષણ-શીખવાની પ્રક્રિયાની શરૂઆતમાં.	સુધારણા માટે ડિઝાઇન કરવામાં મદદ કરે છે.	-
ફોર્મેટિવ મૂલ્યાંકન (Formative Evaluation)	વિદ્યાર્થીઓની શક્તિઓ અને નબળાઈઓ શોધીને સિદ્ધિમાં સુધારો કરવો.	શિક્ષણ-શીખવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન.	પ્રતિસાદ પૂરો પાડે છે.	વર્ગ પરીક્ષણો, યુનિટ ટેસ્ટ, ક્વિઝ, અસાઇનમેન્ટ્સ.
સમમેટિવ મૂલ્યાંકન (Summative Evaluation)	વિદ્યાર્થીઓનું વર્ગીકરણ અને બઢતી.	શૈક્ષણિક સત્રના અંતે.	પ્રતિસાદ પૂરો પાડતો નથી.	ટર્મ ટેસ્ટ, વાર્ષિક પરીક્ષાઓ, બાહ્ય પરીક્ષાઓ.

 

શીખવાની અક્ષમતાઓ (Learning Disorders)

• ડિસ્કેલ્ક્યુલિયા (Dyscalculia): ગણિત, અંકગણિતની ક્રિયાઓ અને ચિહ્નો સમજવામાં મુશ્કેલી.
• ડિસ્ગ્રાફિયા (Dysgraphia): હસ્તાક્ષર સંબંધિત સમસ્યાઓ, જેના કારણે ખરાબ હસ્તાક્ષર, અસંગત અંતર અને ખોટી જોડણી થાય છે.
• ડિસ્લેક્સિયા (Dyslexia): વાંચનમાં સમસ્યાઓ, જેમ કે અક્ષરો અને શબ્દોને ઓળખવામાં અને સમજવામાં મુશ્કેલી.
• ડિસ્ફેસિયા/અફેસિયા (Dysphasia/Aphasia): બોલાતી ભાષાને સમજવામાં મુશ્કેલી.